پُرْت‌ سَعید، یا بورسعید، استان‌ (محافظه‌) و شهری‌ بندری‌ در كرانۀ دریای‌ مدیترانه‌، در شمال‌ شرقی‌ مصر واقع‌ در دهانۀ كانال‌ سوئز.
بندر پرت‌ سعید واقع‌ در °٣١ و ´١٥ عرض‌ شمالی‌ و °٣٢ و ´١٧ طول‌ شرقی‌، با ٤٦٩ هزار تن‌ جمعیت‌ (١٣٧٧ش‌ / ١٩٩٨م‌) بزرگ‌ترین‌ بندر مصر پس‌ از اسكندریه‌ به‌شمار می‌آید ( انكارتا).این‌ شهر مركز استانی‌ به‌ همین‌ نام‌ با ٧٠٠‘٥٢٩ تن‌ جمعیت‌ (١٣٨٣ ش‌ / ٢٠٠٤م‌) است («فرهنگ‌...»). بندر پرت‌ سعید از مراكز بازرگانی‌ و ماهی‌گیری‌ مصر به‌شمار می‌رود و دارای‌ كارخانه‌های‌ ساخت‌ و تهیۀ مواد شیمیایی‌، غذایی‌ و سیگارسازی‌ است‌. برنج‌ و پنبه‌ عمده‌ترین‌ اقلام‌ صادراتی‌ از مبدأ این‌ بندر است‌. پرت‌ سعید در ١٣٥٣ش‌ / ١٩٧٤م‌ به‌ منطقۀ آزاد صنعتی‌ بدل‌ شد (هیكل‌، ٨٦؛ انكارتا).
بندر پرت‌ سعید شهری‌ نوبنیاد است‌. در نیمۀ دوم‌ سدۀ ١٩م‌ فردینان‌ دولسپس‌، مهندس‌ فرانسوی‌، طرحی‌ برای‌ آبراهۀ سوئز تدارك‌ دید كه‌ دریای‌ مدیترانه‌ را به‌ دریای‌ سرخ‌ مرتبط می‌ساخت‌. دیری‌ نپایید كه‌ در ٢٥ آوریل‌ ١٨٥٩ كار حفر آبراهه‌ با سرمایۀ مشترك‌ مصر و فرانسه‌ آغاز گشت‌ (كدیور، ٩٧؛ ایوبی‌، ١ / ٣٤٨). دولسپس‌ برای‌ اسكان‌ افرادی‌ كه‌ در این‌ طرح‌ اشتغال‌ داشتند، محلی‌ را در ساحل‌ دریای‌ مدیترانه‌ در نظر گرفت‌ كه‌ به‌ نام‌ خدیو مصر، سعید پاشا (د ١٨٦٣م‌)، پرت‌ سعید خوانده‌ شد (رمزی‌، ٢(١) / ٦؛ زیدان‌، ١ / ٢٠٠). علت‌ انتخاب‌ این‌ محل‌ به‌رغم‌ نداشتن‌ آب‌ شیرین‌ و سایر امكانات‌ جاذب‌ جمعیت‌، ژرفای‌ مناسب‌ آب‌ آنجا بود كه‌ با طرح‌ پیش‌بینی‌ شده‌ برای‌ ساخت‌ آبراهه‌ مطابقت‌ بیشتری‌ داشت‌ (EI٢, VIII / ٣٢٤؛ روت‌ كوپف‌، ٤٨).
رفته‌ رفته‌ در ١٢٧٨ق‌ / ١٨٦١م‌ پرت‌ سعید به‌ صورت‌ روستایی‌ درآمد كه‌ دوهزار سكنه‌ را در خود جای‌ داده‌ بود. افزون‌ بر اسكله‌ و تأسیسات‌ بندری‌، نیروگاه‌ برق‌ نیز در آنجا ساخته‌ شد. با اتمام‌ كار حفر آبراهه‌ در ١٨٦٩م‌، پرت‌ سعید به‌ سرعت‌ توسعه‌ یافت‌، چندان‌كه‌ شمار جمعیت‌ آن‌ از ١٠ هزار نفر كه‌ در میان‌ آنان‌ شماری‌ از اتباع‌ كشورهای‌ خارجی‌ به‌ چشم‌ می‌خوردند، فراتر رفت‌ (EI٢, VIII / ٣٢٥؛ روت‌ كوپف‌، ٤٧-٤٨؛ رمزی‌، همانجا). در ١٨٩٥م‌ آب‌ شیرین‌ از بندر اسماعیلیه‌ به‌ پرت‌ سعید آورده‌ شد و در پی‌ آن‌ بندر توسعۀ بیشتری‌ یافت‌ (همانجا). توسعه‌ و تجهیز تأسیسات‌ بندری‌ و بنای‌ ساختمانهای‌ تجاری‌ و مسكونی‌ با الهام‌ از هنر و معماری‌ اروپایی‌، همگی‌ نشانۀ رشد چشم‌گیر این‌ شهر در سدۀ ٢٠م‌ بود. دو بخش‌ عرب‌نشین‌ در غرب‌، و اروپایی‌نشین‌ در شرق‌ چهرۀ پرت‌ سعید را از دیگر شهرهای‌ مصر متمایز می‌ساخت‌. در این‌ میان‌ ناحیۀ شرقی‌ آن‌ به‌ سبب‌ برخورداری‌ از موقعیت‌ ممتاز استراتژیكی‌ توسعۀ بیشتری‌ یافت‌ (سامی‌، ٢ / ١٥٤٣؛ ركلو، X / ٥٩٠).
جمال‌ عبدالناصر در ٥ مرداد ١٣٣٥ش‌ / ٢٦ ژوئیۀ ١٩٥٦ كانال‌ سوئز را كه‌ از شریانهای‌ حیاتی‌ راهنمای‌ دریایی‌ به‌شمار می‌رفت‌، ملی‌ اعلام‌ كرد (EI٢، همانجا؛ ویلر، ٣٠٩). دولتهای‌ انگلیس‌ و فرانسه‌ كه‌ حاكمیت‌ خود را بر آبراهۀ سوئز از دست‌ رفته‌ می‌دیدند، در پی‌ فرصتی‌ مناسب‌ بودند تا به‌ بهانۀ ادارۀ آبراهه‌ توسط نیروهای‌ بین‌المللی‌ برای‌ تضمین‌ عبور و مرور آزاد كشتیها، حاكمیت‌ دوبارۀ خود را بر آبراهۀ سوئز تحقق‌ بخشند. هجوم‌ نیروهای‌ اسرائیلی‌ به‌ خاك‌ مصر در ٢٩ اكتبر همان‌ سال‌ كه‌ به‌ قصد درهم‌ شكستن‌ قوای‌ نظامی‌ مصر و اشغال‌ صحرای‌ سینا انجام‌ گرفت‌، راه‌ را برای‌ مداخلۀ نظامی‌ كشورهای‌ انگلیس‌ و فرانسه‌ هموار ساخت‌. گویا این‌ حمله‌ با توافق‌ قبلی‌ این‌ دو كشور صورت‌ گرفته‌ بود. از این‌رو در ٣١ اكتبر دولتهای‌ فرانسه‌ و انگلیس‌ با هدف‌ اشغال‌ آبراهۀ سوئز و سرنگونی‌ حكومت‌ ناصر، نیروهای‌ نظامی‌ خود را در دریای‌ مدیترانه‌ مستقر ساختند و كشتیهای‌ آنان‌ در ساحل‌ بندر پرت‌ سعید پهلو گرفت‌. بعدازظهر همان‌ روز جنگنده‌های‌ كشورهای‌ مهاجم‌ پایگاههای‌ نظامی‌ و فرودگاه‌ بین‌المللی‌ مصر را بمباران‌ كردند و در جریان‌ این‌ حملات‌ شماری‌ از مردم‌ غیرنظامی‌ جان‌ باختند (ابوعزالدین‌، ١٩٠؛ گورست‌، ١١٣، ١٣١، ١٧٣-١٧٤؛ احمد، ٦٤٠-٦٤١).
در ٥ نوامبر همان‌ سال‌ چتربازان‌ انگلیسی‌ و فرانسوی‌ به‌ قصد قطع‌ صدور جریان‌ نفت‌ به‌ قاهره‌، پیشروی‌ به‌ سوی‌ جنوب‌ تا عمق‌ اسماعیلیه‌ و اشغال‌ كانال‌ سوئز، در ساحل‌ پرت‌ سعید فرود آمدند. از این‌رو نخست‌ ارتباط پرت‌ سعید را با دولت‌ مركزی‌ مصر قطع‌ كردند تا زمینه‌ برای‌ هجوم‌ گستردۀ نیروی‌ زمینی‌ مهیا شود. به‌رغم‌ مقاومت‌ سرسختانۀ ارتش‌ مصر و نیروهای‌ مردمی‌، مهاجمان‌ با استفاده‌ از ٧٥ هزار نیروی‌ نظامی‌ و تسلیحات‌ و تجهیزات‌ كامل‌ جنگی‌ در ٦ نوامبر بندر پرت‌ سعید را به‌ اشغال‌ كامل‌ خود درآوردند. در پی‌ اعتراض‌ آمریكا و اتحاد جماهیر شوروی‌ سابق‌ و تهدید این‌ دو كشور به‌ مداخلۀ نظامی‌، انگلیس‌ و فرانسه‌ مناقشه‌ بر سر حاكمیت‌ بر آبراه‌ سوئز را به‌ سازمان‌ ملل‌ متحد ارجاع‌ دادند. شورای‌ امنیت‌ در ٧ نوامبر آتش‌بس‌ اعلام‌ كرد و از انگلستان‌ و فرانسه‌ خواست‌ تا نیروهای‌ خود را از خاك‌ مصر خارج‌ كنند و طرفهای‌ درگیر، تمامی‌ عملیات‌ نظامی‌ خود را متوقف‌ سازند. سرانجام‌ در ١٢ نوامبر نیروهای‌ حافظ صلح‌ در منطقه‌ مستقر شدند (برادن‌، ١١٤-١١٥؛ كایل‌، ٢٣٧، ١٧٣؛ وست‌وود، ٥٦-٥٧؛ ابوعزالدین‌، ١٩٠-١٩١؛ گورست‌، ١٨١؛ عبدالناصر، ٢ / ٤٣٨). در فاصلۀ ٣ تا ٢٢ دسامبر قوای‌ مهاجم‌ به‌تدریج‌ خاك‌ مصر را ترك‌ كردند (گورست‌، ٢١٦- ٢١٨). پس‌ از آن‌ بندر پرت‌ سعید كه‌ در جریان‌ جنگ‌ به‌ شدت‌ آسیب‌ دیده‌ بود، بازسازی‌ شد و
رونق‌ خود را باز یافت‌ (عبدالناصر، ٢ / ٤٧٩).
در دهۀ ١٩٦٠م‌ اتحاد جماهیر شوروی‌ سابق‌ برای‌ كسب‌ امتیازات‌ و تسهیلاتی‌ در بندر اسكندریه‌ و پرت‌ سعید، مبلغ‌ یك‌ میلیارد دلار كمك‌ نظامی‌ و ٢٥٠ میلیون‌ دلار كمك‌ اقتصادی‌ در اختیار دولت‌ مصر قرار داد (اسماعیل‌، ١٠٨). از رهگذر این‌ كمكها اسكلۀ بندر پرت‌ سعید لایروبی‌ و عمیق‌تر، و تأسیسات‌ بارگیری‌ آن‌ مجهزتر شد (ابوعزالدین‌، ٨١). افزون‌ بر این‌ در دورۀ حكومت‌ جمال‌ عبدالناصر فرودگاه‌ بین‌المللی‌ پرت‌ سعید احداث‌ شد (عبدالناصر، ١ / ٢٤٩) و از آنجا كه‌ این‌ بندر از جاذبۀ جهانگردی‌ بسیاری‌ برخوردار بود، دفاتری‌ در آنجا برای‌ جذب‌ جهانگردان‌ دایر گردید (همو، ٢ / ١٤٣). اندك‌ اندك‌ بندر پرت‌ سعید به‌ صورت‌ مركز عمدۀ بازرگانی‌ شرق‌ و غر جهان‌ درآمد (رمزی‌، همانجا) كه‌ در حمل‌ نفت‌ و كالاهای‌ اساسی‌ به‌ اروپا نقش‌ چشم‌گیری‌ داشت‌ (ابوعزالدین‌، ٨٢).
پرت‌ سعید در جریان‌ جنگهای‌ ٦ روزه‌ میان‌ اعراب‌ و اسرائیل‌ در ژوئن‌ ١٩٦٧ و نیز جنگ‌ اكتبر ١٩٧٣ به‌ شدت‌ آسیب‌ دید. از این‌رو در فاصلۀ سالهای‌ ١٩٦٧ تا ١٩٧٥م‌ اسكله‌های‌ این‌ بندر به‌ روی‌ كشتیها بسته‌ شد. پس‌ از امضای‌ پیمان‌ كمپ‌ دیوید در ١٣٥٧ش‌ / ١٩٧٨م‌ و صلح‌ مصر با اسرائیل‌ در ١٩٧٩م‌، پرت‌ سعید فعالیت‌ گذشتۀ خود را از سرگرفت‌ (نک‌ : تكیه‌ای‌، ٦١-٦٣؛ EI٢، همانجا).

مآخذ

احمد، نجیب‌، فلسطین‌ تاریخاً و نضالاً، عمان‌، ١٩٨٥م‌؛
ایوبی‌، الیاس‌، تاریخ‌ مصر فی‌ عهد الخدیو اسماعیل‌ باشا، قاهره‌، ١٤١٠ق‌ / ١٩٩٠م‌؛
تكیه‌ای‌، مهدی‌، مصر، تهران‌، ١٣٧٥ش‌؛
رمزی‌، محمد، القاموس‌ الجغرافی‌ للبلاد المصریة، قاهره‌، ١٩٥٤- ١٩٥٥م‌؛
زیدان‌، جرجی‌، تاریخ‌ مصرالحدیث‌، قاهره‌، ١٩١١م‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
عبدالناصر، جمال‌، المجموعة الكاملة لخطب‌ و احادیث‌ و مقریحات‌، به‌ كوشش‌ احمدیوسف‌ احمد، بیروت‌، ١٩٩٥-١٩٩٦م‌؛
كدیور، جمیله‌، مصر از زاویه‌ای‌ دیگر، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
گورست‌، آنتونی‌ و لوئیز جانمن‌، بحران‌ سوئز، ترجمۀ علی‌ معصومی‌ و غلامرضا امامی‌. تهران‌، ١٣٧٧ش‌؛
ویلر، جسی‌ و دیگران‌، جغرافیای‌ عمومی‌ جهان‌، ترجمۀ ابوطالب‌ صارمی‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
نیز:

Abu Izzeddin, N. M., Nasser of The Arabs, Beirut, ١٩٧٥;
Braddon, R., Suez: Splitting of a Nation, London, ١٩٧٣;
EI٢;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
Heikal, M., Autumn of Fury, London, ١٩٨٣;
Ismael, T. Y., The Middle East in World Politics, New York, ١٩٧٤;
Kyle, K., Suez, London, ١٩٩١;
Reclus, E., Géographie universelle, Paris, ١٨٨٥;
Rothkopf, C. Z., The Opening of The Suez Canal, New York, ١٩٧٣;
Westwood, J. N., The History of The Middle East Wars, London, ١٩٩٤, The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.

عزت‌ ملاابراهیمی‌