پَته‌١، شهری‌ كوچك‌ و جزیره‌ای‌ به‌ همین‌ نام‌ در سواحل‌ كنیا. این‌ شهر در °٢ و ´٨ عرض‌ جنوبی‌ و °٤١ طول‌ شرقی‌ در جزیره‌ای‌ به‌ همین‌ نام‌ در مجمع‌الجزایر لامو واقع‌ است‌. («اطلس‌...٢»، ١٥٤، فهرست‌، ١٣٣). ظاهراً نخستین‌بار در حدود سال‌ ٥٠م‌ از این‌ جزیره‌ یاد شده‌ است‌ (نک‌ : «سفر ... ٣»، ١٣٨-١٣٩؛ EI٢, VIII / ٢٨٧). در منابع‌ جغرافیایی‌ دورۀ اسلامی‌ از آن‌ با نام «بتا» (ابن‌ ماجد، ٨٧) و «بطا» (ادریسی‌، ١ / ٤٣) یاد شده‌ است‌. بنابر روایات‌ محلی‌ این‌ شهر در روزگار عبدالملك‌ بن‌ مروان‌ (٦٥-٨٦ق‌) خلیفۀ اموی‌ بنا شده‌ است‌. كهن‌ترین‌ آثار یافت‌ شده‌ در این‌ جزیره‌، سفالینه‌های‌ ساسانی‌ ـ اسلامی‌ متعلق‌ به‌ پیش‌ از ١٣٢ ق‌ / ٧٥٠ م‌ است‌ (EI٢, VIII / ٢٨٦-٢٨٧).
١. Pate ٢. Britannica ... ٣. The Periplus ...
آورده‌اند كه‌ در ٧٦ ق‌ / ٦٩٥ م‌ دو تن‌ از امرای‌ عمان‌ كه‌ از اطاعت‌ عبدالملك‌ بن‌ مروان‌ سرباز زده‌ بودند، به‌ این‌ نواحی‌ گریختند و اندكی‌ پس‌ از آن‌ زیدیهای‌ یمن‌ در ١٢١ ق‌ / ٧٣٩ م‌ به‌ این‌ سواحل‌ مهاجرت‌ كردند و تقریباً در همین‌ ایام‌ گروهی‌ از ایرانیان‌ كه‌ به‌ شیرازی‌ معروف‌ بودند، در این‌ سواحل‌ پراكنده‌ شدند و شهرهایی‌ در آن‌ بنا كردند. ظاهراً سكونت‌ مسلمانان‌ در پته‌ نیز به‌ همین‌ دوره‌ باز می‌گردد (كوك‌، ٥٤٨-٥٤٩؛ اركوازی‌، ١٩-٢٠؛ تریمینگام‌، ١٣).
با افزایش‌ جمعیت‌ مسلمانان‌ مهاجرِ پته‌ دولتی‌ عربی‌ ـ ایرانی‌ در ٢٩٥ق‌ / ٩٠٨م‌ در آنجا تأسیس‌ شد كه‌ از مهم‌ترین‌ دولتهای‌ عربی‌ ـ ایرانی‌ در سواحل‌ شرقی‌ افریقا بود و بعضاً بر برخی‌ از دولت‌ شهرهای‌ اسلامی‌ سواحل‌ شرقی‌ افریقا چیرگی‌ می‌یافت‌. شهر پته‌ در دورۀ رونق‌ خود دارای‌ دژ و بارو بود و مساجد باشكوهی‌ داشت‌ و خانه‌های‌ آن‌ از سنگ‌ بنا شده‌ بودند (همو، ١٢؛ پیرس‌، ٤٦). این‌ دولت‌ شهر به‌تدریج‌ به‌ مهد زبان‌ و تمدن‌ سواحلی‌ در شرق‌ افریقا بدل‌ شد (كورنون‌، II / ١٧٩). بنا بر روایات‌ محلی‌ در اواخر سدۀ ٦ق‌ / اوایل‌ سدۀ ١٣م‌ گروهی‌ از طایفۀ نبهانی‌ كه‌ با ملوك‌ نبهانی‌ عمان‌ خویشاوندی‌ نسبی‌ داشتند، به‌ پته‌ مهاجرت‌ كردند و حكومت‌ نبهانی‌ آنجا را بنیان‌ نهادند (فیلیپس‌، ٢٤؛ ریسو، ١٢٠؛ EI٢، همانجا). دولت‌ نبهانی‌ پته‌ از نیمۀ دوم‌ سدۀ ٨ ق‌ / ١٤ م‌ به‌ قدرت‌ مسلط منطقه‌ بدل‌ شد و در دورۀ حكومت‌ محمد بن‌ احمد (٦٩٠-٧٣١ ق‌ / ١٢٩١-١٣٣١ م‌) و جانشینش‌، عمر بن‌ محمد (٧٣١- ٧٤٨ق‌ / ١٣٣١-١٣٤٧م‌) اراضی‌ شمالی‌ و جنوبی‌ پته‌ بر قلمرو نبهانیهای‌ پته‌ افزوده‌ شد و جانشینان‌ آنها قلمرو این‌ حكومت‌ را در طول‌ سواحل‌ شرقی‌ افریقا گسترش‌ بیشتری‌ دادند (نک‌ : تریمینگام‌، ١٣).
با گسترش‌ سلطۀ پرتغال‌ در سدۀ ١٠ق‌ / ١٦م‌ بر سواحل‌ شرقی‌ افریقا دولت‌ پته‌ به‌ منظور حفظ استقلال‌ خود خراجگزار پرتغال‌ شد. دولت‌ پته‌ از نخستین‌ دولتهای‌ شرقی‌ افریقا بود كه‌ برای‌ رهایی‌ از سلطۀ پرتغالیها از دولت‌ عمان‌ درخواست‌ كمك‌ كرد. پرتغالیها از حدود سال‌ ٩١٦ تا ١١١٠ق‌ / ١٦٩٨م‌ یك‌ پست‌ گمركی‌ و در ١٠٠٤ ق‌ / ١٥٩٦ م‌ هیئتی‌ از فرقۀ آوگوستین‌ را در جزیره‌ مستقر ساخته‌ بودند. نیروهای‌ عمانی‌ در اواسط سدۀ ١١ق‌ / ١٧م‌، تأسیسات‌ پرتغالیها را در پته‌ ویران‌ كردند و پس‌ از چند هجوم‌ دیگر، بر سواحل‌ شرقی‌ افریقا چیره‌ شدند و پس‌ از چندی‌ دولت‌ نبهانی‌ پته‌ نیز تابعیت‌ دولت‌ عمان‌ را پذیرفت‌ (كورنون‌، II / ١٨٢-١٨٣). از آن‌ پس‌ به‌ نظر می‌رسد دولتهای‌ پته‌ و پمبا (ه‌ م) تحت‌ حكومت‌ واحدی‌ درآمدند و قدرت‌ پته‌ در دورۀ حكومت‌ احمدبن‌ بوسعید (حك‌ ١١٥٤- ١١٨٨ق‌) رو به‌ كاهش‌ نهاد (ویلكینسن‌، ٥٣-٥٦).
با افزایش‌ نفوذ انگلستان‌ بر سواحل‌ شرقی‌ افریقا و انتقال‌ مركزیت‌ دولت‌ بوسعیدیها به‌ زنگبار، پته‌ تابع‌ زنگبار شد (همو، ٥٧-٥٨) و از آن‌ پس‌ این‌ دولت‌ شهر رو به‌ اضمحلال‌ نهاد، به‌ گونه‌ای‌ كه‌ خرابه‌های‌ پته‌ در سدۀ ١٢ق‌ / ١٨م‌ موضوع‌ یكی‌ از بهترین‌ اشعار سواحلی‌ شد (تریمینگام‌، ٧٧).

مآخذ

ابن‌ ماجد، احمد، ثلاث‌ راهمانجات‌ المجهولة، به‌ كوشش‌ تئودر شوموفسكی‌، مسكو، ١٩٥٧م‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهة المشتاق‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌ / ١٩٨٩م‌؛
اركوازی‌، ابراهیم‌، جامعه‌ و فرهنگ‌ جامعه‌، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛
كوك‌، ژ. م‌.، مسلمانان‌ افریقا، ترجمۀ اسدالله‌ علوی‌، مشهد، ١٣٧٣ش‌؛
نیز:

Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
Cornevin, R., Histoire de L’Afrique, Paris, ١٩٧٦;
EI^٢;
Pearce, F. B., Zanzibar, London, ١٩٦٧;
The Periplus Maris Erythraei, tr. L. Casson, Princeton, ١٩٨٩;
Phillips, W., Oman: a History, Beirut, ١٩٧١;
Risso, P., Oman and Muscat, London / Sydney;
Trimingham, J. S., Islam in East Africa, Oxford, ١٩٦٤;
Wilkinson, J. C., The Imamate Tradition of Oman, Cambridge, ١٩٨٧.

پرویز امین