بایِنْگان، یا بایَنگان، بخش و شهری در شهرستان پاوه (استان کرمانشاه). بانیکان نیز ظاهراً صورت تصحیف شدۀ این کلمه است که گاه در منابع رسمی دیده می‌شود (ﻧﻜ : دایرةالمعارف...، ١/ ٣٨٧).

بخش باینگان

این بخشی یکی از بخشهای سه‌گانۀ پاوه با وسعتی حدود ٥٩١کـﻤ٢ است که از شمال به نوسود و حومۀ پاوه، از خاور وجنوب به جوانرود و از باختر به کشور عراق محدود می‌گردد (سازمان...، ٤٦؛ افشار، ٢/ ١٥٢٣؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٥). بیش از ٣/ ٢ خاک این بخش را ارتفاعات فراگرفته که شامل ماکووان (٦٣٠‘٢متر، گزن (٣٣٠‘٢متر)، اوته (٢٢٠‘٢متر)، بَلْهَس (١٦٠‘٢ متر)، زرداوئی، کله‌خانی، راگا، گَرمَزناب و شش دول است (همانجا؛ جعفری، کوهها...، ٨٣، ١١٣، ٢٧١، ٣٦١، ٤٤١، ٤٥٧، ٤٧٢).
بخش باینگان در حوضۀ شمال باختری استان قرار گرفته است و آب وهوای نیمه مرطوب دارد. اهم رودهای آن شامل زیمکان (١٦٠ کـﻤ) که پس از پیوستن رود چم زریسک (آب زرشک) به آن رودخانۀ سیروان می‌ریزد، لِبَله (٧٣ کـﻤ)، چَمِ مرّه خیل (٣٠ کـﻤ)، آب سفیدبرگ، آب خلیفه و آب لَرَن است (همو رودها…، ٧٧، ٨٣ ،٨٩، ١٩١-١٩٢، ٢٥٩-٢٦١، ٤٤٠؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). رودهای دودان و باینگان نیز در همین ناحیه جریان دارند (رزم‌آرا، ٥٩، ٦٠). نواحی صنعتی مختلف این بخش برای رویش انواع گیاهان دارویی و صنعتی مساعد است. در این منطقۀ کوهستانی جنگلهای تنک نیز دیده می‌شود. جانوران گوناگون و پرندگان مختلفی نیز حیات وحش این نایحه را تشکیل می‌دهند (فرهنگ جغرافیای آبادیها، ٢٥-٢٦؛ افشار، ١/ ١٤٩).
بخش باینگان در ١٣٧٥ش دارای ١٥٤‘١٢ نفر (٤٣٩‘٢خانوار) جمعیت، شامل ٠٥٧‘٦مرد و ٠٩٧‘٦ زند بود. نسبتهای باسوادی و شغلی در این بخش به ترتیب ٦٢٪ و ٧/ ١٥٪ گزارش شده است (سرشماری عمومی، شناسنامه، ٦، ٩، ١٢). درآمد مردم این بخش برپایۀ کشاورزی، دامداری، باغداری و کارگری ساده است (فرهنگ‌ اقتصادی، «٢/ ٧٦»؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٦). آب کشاورزی بخش باینگان از رودخانه، چاههای عمیق و چشمه تأمین می‌شود. انواع محصولات کشاورزی، پرورش طیور به طریق سنتی، فرآورده‌های دامی و لبنی ـ که جنبۀ صادرات نیز دارد ـ و صنایع‌دستی، از اهم تولیدات این منطقه به شمار می‌رود (همانجا؛ فرهنگ اقتصادی، «٢/ ٧٦-٥/ ٧٦»).
در ١٣٦٦ش این بخش دارای ٠٦٢‘١ خانوار (٤٩٢‘٥نفر) عشایر کوچندۀ ییلاقی و ١٢٣‘١ خانوار (٨٦٤‘٥نفر) عشایر کوچندۀ قشلاقی ـ از ایل کرد نژاد جاف ـ بود (سرشماری اجتماعی...، ٢١؛ افشار، ٢/ ١٢٧٤). اهالی باینگان از اهل سنت (شافعی) هستند و زبانشان کردی است که به لهجۀ جافی تکلم می‌کنند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ ولدبیگی، ٣).
در خلاف جنگ عراق و ایران، باینگان ازجمله مناطقی بود که آسیب فراوان دید و ٥٠٪ از ساختمانهای این بخش ویران شد و بیشتر روستاهای آن از سکنه تهی گردید (همانجا؛ اهم فعالیتها...، ٣١١). این بخش شامل ٣ دهستان به نامهایماکوان، کلاشی و شیوه‌سر است (سازمان، همانجا؛ آمارنامه...، ٢٦)و گفتنی سات، قرآنی که کتابت آن به حدود ٣٠٠ سال پیش بازمی‌گردد، در روستای میرعبدلی، یکی از آبادیهای بخش باینگان نگهداری می‌شود (افشار، ١/ ٥٠٣-٥٠٥).

شهر باینگان

این شهر مرکز بخش باینگان است ودر ٢٤ کیلومتری جنوب باختری پاوه، در منطقه‌ای کوهستانی، با ارتفاع ٣٠٠‘١متر از سطح دریا، و در °٣٥ عرض شمالی و°٤٦و′١٥ طول شرقی قرار گرفته است (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ولدبیگی، همانجاها؛ مفخم، ٥٩؛ پاپلی، ٩٣؛ قس: فرهنگ جغرافیایی ایران، ٥/ ٤٧). قدمت تاریخی شهر به دورۀ زندیه (١١٦٢-١٢٠٩ق) بازمی‌گردد. طوایف «بادنیانِ» عراق، هستۀ اولیۀ جمعیت باینگان را تشکیل می‌داده، و شهر کنونی، ییلاق آنها محسوب می‌شده است. به تدریج طوایفی در این محل ساکن شدند و نام آن را از بادنیان به باینگان تغییر دادند. شهر درمنطقۀ پایکوهی قرار گرفته، و کوههای شاهو، راگا و ماکوان مشرف برآن است. درۀ زیبای سحور در شمال شهر واقع، و شعبه‌ای از رود مرّه خیل در آن جاری است (جعفری، کوهها، ٢٧١، ٥٠٢؛ فرهنهگ جغرافیایی آبادیها، ٢٦، ٢٧). رود چم‌مره‌خیل از جنوب باینگان می‌گذرد و به رود مرزی سیروان می‌ریزد. چشمه‌های دائمی چاوک و گرماب در نزدیکی شهر واقع است و مردم از آب آنها، از طریق لوله‌کشی، استفاده می‌کنند. آب‌وهوای باینگان نسبتاً سرد و نیمه‌مرطوب است و درجۀ سرمای آن تا °٢٦- نیز گزارش شده، و میزان بارش سالانه تا ٥٩٠ میلی‌متر به ثبت رسیده است (همانجا؛ جعفری، رودها، ١٩١-١٩٢).
جمعیت باینگان در اوایل دهۀ ١٣٣٠ش بالغ بر ٥٣٨نفر بود (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا) که در ١٣٧٠ش به ٤٧٧‘١نفر (٢٩٨خانوار) و در ١٣٧٥ش به ٨٦٦‘١ نفر (٣٩٨ خانوار) شامل ٩٥٦ مرد و ٩١٠زن، افزایش یافت. نستبهای باسوادی و اشتغال در این شهر به ترتیب حدود ٩/ ٧٨٪ و ٤/ ٢٤٪ ثبت شده است (آمارنامه، ٦٦؛ سرشماری عمومی، نتایج، چهل). این شهر در ١٣٦٧ش ٢٠٤ خانوار بهره‌بردار کشاورزی داشته است (فرهنگ‌آبادیها...، ١٠٠).

مآخذ

آمارنامۀ استان کرمانشاه (١٣٧٤ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان کرمانشاه، تهران، ١٣٧٦ش؛
افشار سیستانی، ایرج، کرمانشاهان و تمدن دیرینۀ آن، تهران، ١٣٧١ش؛
اهم فعالیتهای بازسازی و نوسازی مناطق‌جنگ‌زده (در سال ١٣٦١ و ١٣٦٢ش)؛
دبیرخانۀ ستاد مرکزی بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده، تهران، ١٣٦٣ش؛
پاپلی‌یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جعفری، عباس، رودها و روزنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
همو، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
دایرةالمعارف فارسی؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران (کردستان)، تهران، ١٣٢٠ش؛
سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران، وزرات کشور، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری اجتماعی-اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش)، جمعیت عشایری دهستانها، کل کشور، مرکز آمارایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥)، شناسنامۀ دهستانهای کشور، استان کرمانشاه، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان پاوه، مرکز آمار ایران، تهران؛
١٣٧٦ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، سرشماری عمومی کشاورزی (١٣٦٧ش)، استان باختران، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، شهرستان پاوه، جهادسازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (قصرشیرین)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٣ش؛
ج٤٥؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ٥کردستان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣١ش؛
مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛
ولدبیگی، بهرام، تاریخ سیاسی اجتماعی پاوه و اورامانات، تهران، ١٣٦٩ش.

کریم شریعت