بَوانات، شهر و شهرستانی در استان فارس.
شهرستان بوانات: این شهرستان متشكل از دو بخش به نامهای مركزی و سرچهان، یك شهر به نام بوانات و ٨ دهستان به نامهای سیمكان، باغستان، سروستان، مزایجان، سرچهان، توجردی، باغ صفا و ایج در شرق استان فارس واقع شده است ( نشریه ...،٣٣). بوانات تا مهر ١٣٧٤ بخشی از شهرستان آباده به شمار می‌رفت و از این تاریخ به بعد خود به شهرستان تبدیل گردید ( نامۀ فرمانداری ...، شم‌ ٣ / ٣٩٠٣). بوانات میان شهرستانهای ابركوه و خاتم (در استان یزد)، و شهرستانهای صفاشهر، مرودشت و ارسنجان در فارس محصور است (نقشه ...).
بلندترین كوه شهرستان بوانات كوه ختابان با ٤٨٢‘٣ متر ارتفاع است ( فرهنگ جغرافیایی كوهها...،٣ / ٢٥٩). رود مهم آن نیز بوانات نام دارد كه از دامنه‌های شمالی كوه ساری خانی به ارتفاع ٢٨٥‘٣ متر (همان، ٣ / ٢٧٢) سرچشمه می‌گیرد و پس از طی درۀ كم عرض و طویل بوانات به سوی جنوب خاوری رفته، سرانجام وارد كویر مروست می‌شود (افشین، ١ / ٦٤-٦٥؛ جعفری، رودها...، ١٣٣). این شهرستان دارای چشمه‌ها و كاریزهای متعددی است كه به مصرف آبیاری زمینهای كشاورزی می‌رسد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها...،٢١). آب و هوای بوانات معتدل متمایل به سرد است (همانجا). اساس اقتصاد این شهرستان بر پایۀ كشاورزی، یعنی تولید غلات و میوه‌ها، دامداری و صنایع دستی به ویژه فرش استوار است (همان، ٢٢).
جمعیت این شهرستان به سبب كوچ سالیانۀ طایفۀ حكجه‌ای از ایل باصری، طوایف شیری از ایل عرب و طوایف لبو محمدی و كشكولی از ایل بزرگ قشقایی در فصول مختلف سال متغیر است (همانجا). براساس سرشماری آبان ١٣٧٥، این شهرستان بالغ بر ٦٠٠‘٤٦ تن جمعیت داشته است ( سرشماری ...،شانزده). زبان اهالی این شهرستان فارسی است، اما در برخی از روستاهای آن در كنار اهالی فارسی زبان، اقلیتی ساكن هستند كه به زبان عربی مغشوش آمیخته با زبان فارسی سخن می‌گویند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٢٢، ٦٨). آنان بازماندگان عربهای جزیرة العرب هستند كه از صدر اسلام به این ناحیه مهاجرت كرده‌اند (خورموجی، ١١٠).
شهر بوانات: این شهر كه مركز شهرستان بوانات است ( نشریه، همانجا)، در °٥٣ و ´٣٩ طول شرقی و °٣٠ و ´٢٧ عرض شمالی و در ارتفاع ١٨٠‘٢ متری از سطح دریا واقع است(پاپلی، ٣٢٣). بوانات تا خرداد ١٣٨٠ سوریان نامیده می‌شد. در این تاریخ به درخواست مكرر اهالی جیان (در گویش محلی گیون) و سوریان و بنا به مصوبۀ هیئت دولت، این دو یكی شد و نام بوانات گرفت ( نامۀ فرمانداری ...، شم‌ ٣ / ٥٠٩٣). آب و هوای این شهر سرد، خشك و كوهستانی است (جعفری، دائرةالمعارف ...، ٧٣٣).

پیشینۀ تاریخی

نام بوانات در متون جغرافیایی دورۀ اسلامی‌به صورت بَوّان ضبط شده كه نام دو ناحیه در فارس بوده است (اصطخری، ١٠١، ١٣٦؛ ابن‌حوقل، ٢٨٨؛ ابن‌بلخی، ١٢٥): یكی شِعب (دره) بوان در ولایت شاپور بین ارجان و نوبندگان كه آن را یكی از گردشگاههای جهان شمرده‌اند (ابن‌خردادبه، ٤٣؛ اصطخری، ١١٠؛ ابوالفدا، ٤١؛ ابن فقیه، ٢٠٠)؛ و دیگری كه با ناحیۀ بوانات امروزی منطبق است، در سدۀ ٤ق جزو كورۀ استخر به شمار می‌رفته، و مركز آن شهر مریزجان بوده است (اصطخری، ١٠١، ١٣٦؛ ابن حوقل، همانجا). مقدسی (ص ٤٢٤) برای تمییز این دو، یكی را شعب بوان، و دیگری را بوان كرمان خوانده است. بوان كرمان ناحیه‌ای (رستاقی) بزرگ و كوهستانی بوده، و رودخانه‌ای آن را به دو قسمت تقسیم می‌كرده است (همو، ٤٣٧). جغرافی‌نگاران سده‌های بعد نیز از بوان یاد كرده‌اند (ابن‌بلخی، همانجا؛ یاقوت، ١ / ٧٥٣؛ حمدالله، نزهة...، ١٢٢).
بوانات در سدۀ ٨ ق / ١٤م، مورد نزاع و محل برخی جنگهای میان آل مظفر و چوپانیان بوده است (حافظ ابرو، ٢ / ٢٠٧- ٢٠٨؛ حمدالله، ذیل ...، ٢٨). این شهر در سده‌های بعد هم میان حكام و خاندانهای مختلف دست به دست می‌گشت (روملو، ٧٦؛ قاضی احمد، ٢ / ٦٦٥، ٨٤٨). در اوایل سدۀ ١٣ق طی نزاعهای میان لطفعلی خان زند و آقامحمدخان قاجار، بوانات به عنوان یكی از مراكز راههای ارتباطی یزد و كرمان، همواره محل آمد و شد سپاهیان دوطرف بود (نک‌ : شیرازی، ١٠٤؛ ساروی، ٢٢١؛ سپهر، ١ / ٦٤؛ خورموجی، ٤٨٩-٤٩٠، ٤٩١)؛ چنانکـه در ١٢٠١ق / ١٧٨٧م لطفعلی خان زند در لشكركشی به یزد دستور داد كه آزوقۀ سپاه را از بوانات و ابر كوه تهیه كنند (نامی ‌اصفهانی، ٢٩٩، ٣٠١).
بوانات در دورۀ قاجاریه هم یكی از بلوكهای فارس به شمار می‌رفته، و محل ییلاق ایل عرب بوده است. این بلوك ٢٣ قریه داشته كه چاهك و جیان از قرای معروف آن، و سوریان قصبه یا مركز آن بوده است (فسایی، ١٢٦٦، ١٢٦٧؛ اعتمادالسلطنه، ٢٠٥٧، ٢٣١٦؛ خورموجی، ٨٥، ١١٠).
به گفتۀ نویسندگان این دوره، در بوانات میوه‌های سردسیری و گرمسیری هر دو به عمل می‌آمده، و حرفه و صنعت اهالی آن، جعبه و قاشق‌سازی بوده است كه آن را از چوب درخت گلابی می‌ساختند و به قاشق بواناتی شهرت داشته است (فسایی، ١٢٦٦، ١٦٠٣-١٦٠٤؛ اعتمادالسلطنه، ٢٠٥٧).
از مشاهیر بوانات می‌توان به میرزا محمدباقر بواناتی، ادیب و شاعر ایرانی و آموزگار زبان فارسی در لندن و همچنین آموزگار زبان فارسی ادوارد براون، اشاره كرد (طباطبایی، ١٤٢-١٤٥؛ افشار، ١).
از جمله آثار تاریخی شهرستان بوانات مسجد جامع سوریان را كه قدمت آن به دورۀ ایلخانی می‌رسد، می‌توان نام برد. بنای این مسجد اهمیت معماری و هنری چندانی ندارد و تنها منبر منبت‌كاری بزرگ آن كه در ٧٧١ق / ١٣٦٩م ساخته شده، از اعتبار و اهمیت هنری برخوردار است و اكنون در موزۀ ملی ایران نگهداری می‌شود (مشكوتی، ١٢٣؛ دائرةالمعارف ...، ٣ / ١٦٩). از دیگر ابنیۀ مهم بوانات، مقبرۀ امام زاده حمزه واقع در جنوب سوریان (شهر بوانات) را باید نام برد كه تاریخ ٩٥٣ و ١٠٠٧ق بر آن ثبت شده، و دارای گنبد مدور و گچ‌بریها و نقوش، و نیز محوطۀ وسیع و زیبایی است (مشكوتی، ١٢٤؛ مهراز، ٤٨٤).

مآخذ

ابن بلخی، فارس نامه، به كوشش لسترنج و نیكلسن، كمبریج، ١٣٣٩ق / ١٩٢١م؛
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق / ١٨٨٩م؛
ابن فقیه، احمد، مختصر كتاب البلدان، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٦٧م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
اصطخری، ابراهیم، مسالك الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠م؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و‌هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ش؛
افشار، ایرج، سواد و بیاض، تهران، ١٣٤٤ش؛
افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جعفری، عباس، دائرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
همو، رودها و رودنامه‌های ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
حافظ ابرو، عبدالله، جغرافیا، به كوشش صادق سجادی، تهران، ١٣٧٨ش؛
حمدالله مستوفی، ذیل تاریخ گزیده، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٢ش؛
همو، نزهة القلوب، به كوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق / ١٩١٣م؛
خورموجی، محمدجعفر، نزهت الاخبار (تاریخ و جغرافیای فارس)، به كوشش آل داود، تهران، ١٣٨٠ش؛
دائرةالمعارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی ‌(مساجد تاریخی)، به كوشش محمدمهدی عقابی، تهران، ١٣٧٨ش؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٧ش؛
ساروی، محمد فتح الله، تاریخ محمدی، به كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧١ش؛
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه)،به كوشش جمشید كیانفر، تهران، ١٣٧٧ش؛
سرشماری عمومی‌ نفوس و مسكن (١٣٧٥)، نتایج تفصیلی، استان فارس، شهرستان بوانات، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
شیرازی، علیرضا، تاریخ زندیه، به كوشش ارنست بئیر، تهران، ١٣٦٥ش؛
طباطبایی، مصطفی، «میرزاباقر بواناتی»، مهر، تهران، ١٣١٥ش، س ٤، شم‌ ٢؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (اقلید)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦١ش، ج ٩٣؛
فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
فسایی، حسن، فارس نامۀ ناصری، به كوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ش؛
قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٣ش؛
مشكوتی، نصرت الله، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ش؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
مهراز، رحمت الله، بزرگان شیراز، تهران، ١٣٤٨ش؛
نامۀ فرمانداری شهرستان بوانات، شم‌ ٣ / ٣٩٠٣ (٣ / ٧ / ١٣٨١ش)، شم‌ ٣ / ٥٠٩٣ (٢٧ / ٨ / ١٣٨١ش)؛
نامی ‌اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، به كوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٦٣ش؛
نشریۀ اسامی‌ عناصر و واحدهای تقسیماتی (به همراه مراكز)، وزارت كشور، تهران، ١٣٨٠ش؛
نقشۀ تقسیمات كشوری، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٧ش؛
یاقوت، بلدان.

شیوا جعفری