آسْتارا، شهری کوچک در ساحل غربی دریای خزر و در شمالی‌ترین نقطۀ استان گیلان و آخرین نقطۀ مرزی ایران و شوروی، مرکز شهرستان آستارا (ه‌ م) و تابع استان گیلان با ٩٠٨‘٢٥ نفر جمعیت (سرشماری ١٣٥٦ش) و °٤٨ و ´٥١ و ´´٣٥ طول شرقی و °٣٨ و ´٢٦ و ´´٢٥ عرض شمالی. این شهر از نظر جغرافیایی بر سر سه راه قرار گرفته است: راه جنوبی آن از کنار دریای خزر به بندر انزلی و راه شمالی آن از کنارۀ همین دریا به ارّان (ه‌ م) که روسها آن را آذربایجان شوروی خوانده‌اند، کشیده شده است. راه غربی آن که از گردنۀ حیران می‌گذرد، به اردبیل می‌رسد. آستارا از شرق به دریای خزر، از شمال به آستارای شوروی، از غرب به شهرستان اردبیل و از جنوب به منطقۀ طالش‌نشین گرگان‌رود محدود است. رود آستارا که از کنار راه شوسۀ آستارا ـ اردبیل می‌گذرد، آستارای ایران را از آستارای شوروی جدا می‌سازد. آستارا در اراضی هموار ساحلی واقع است و سطح آن در حدود ٢٨ متر از سطح دریای آزاد پایین‌تر است. فاصلۀ آن تا رشت، مرکز استان، ١٩٠ و تا تهران ٥٤٠ کمـ است. زبان اصلی اهالی ترکی و احیاناً طالشی است.

سابقۀ تاریخی

قدیم‌ترین مأخذی که در آن از آستارا یادی به میان آمده، کتاب حدودالعالم (تألیف ٣٧٢ق/٩٨٢م) است. در این کتاب، آستارا به شکل «استراب» ضبط گشته و جزو ناحیۀ گیلان دانسته شده است (ص ١٤٩). پس از آن، قدیمی‌ترین مورّخی که از آستارا نام برده است، سیدظهیرالدین مرعشی است. وی ٣ بار این محل را به نام «آستارا» (صص ٢٨٣، ٢٩٢، ٢٩٦) و یک‌بار به نام «استاره» (ص ٢٢٧) آورده است. بیشتر مؤلفان بعدی مانند علی‌بن شمس‌الدین ‌بن حاجی‌حسین لاهیجی و عبدالفتاح فومنی و میرخواند، همه نام این شهر را به صورت «آستارا» آورده‌اند. تنها در صریح‌الملک (که دربارۀ موقوفات مزار شیخ صفی‌الدین اردبیلی است)، این نام به شکلهای «اصطاراب» «اصطراب» (صص ١٣٦ الف و ب، ١٣٨ ب) و «استاره» دیده می‌شود که ٢ صورت اول با شکل مذکور در حدودالعالم قرابت دارد.
از جهانگردان، کسانی از این شهر نام برده و آن را توصیف کرده‌اند. شاید وصف ابت١ رساتر از دیگران باشد. وی که در ١٢٥٩ق/١٨٤٣م از این محل می‌گذشته، نام این شهر را «دهنه کنار» ضبط کرده است. به نوشتۀ او دهکدۀ دهنه کنار در مصبّ رودخانه آستارا است، دارای ٥٠ تا ٦٠ خانوار جمعیت است و دکانهایی دارد که اجناس آن به خاج ایران حمل می‌شود (دانشنامۀ ایران و اسلام). آستارا به موجب عهدنامۀ گلستان که در ١٢٢٨ق/١٨١١م میان دولت ایران و روسیه منعقد شد به دو قسمت تقسیم گردید. قسمتی از این شهر که در شمال رودخانۀ آستاراست، به دولت روسیه واگذار گردید و رودخانۀ آستارا مرز میان دو کشور شناخته شد.

مآخذ

جهاد سازندگی، فرهنگ اجتماعی، استان گیلان، دهات و مزارع، تهران، ١٣٦٣ش، صص و، ١-٤؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، طهوری، ١٣٦٢ش؛
سازمان برنامه و بودجۀ استان گیلان، آمارنامه، ١٣٦٣ش، ص ١٦؛
ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٤٩ش،١٠/٨-٢٣؛
دانشنامۀ ایران و اسلام؛
دایرةالمعارف فارسی؛
صریح‌الملک، نسخۀ عکسی شماره ٤٤٩٨ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران؛
فرهنگ جغرافیایی ایران، به کوشش حسینعلی رزم‌آرا، تهران، ادارۀ جغرافیایی ارتش، ١٣٣٠ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، سرشماری آبان ١٣٥٥ش، تهران، ج ٨، استان گیلان؛
فومنی، عبدالفتاح، تاریخ گیلان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٩ش؛
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٠ش.

منوچهر ستوده