بَثَنیّه، ناحیه‌ای درجنوب درۀ حوران درسوریه. این ناحیه از شمال به لَجا و جَیدور، از جنوب به ارتفاعات جُمَل، از شرق به جبل‌الدروز و از غرب به بلندیهای جولان محدود است. مرکز آن اَذرِعات (دِرعای کنونی) است که در فاصلۀ ١٠٦ کیلومتر دمشق قرار دارد.
پیشنیۀ تاریخی این منطقه که به النقره (میان‌تهی) نیز معروف است، به پیش از میلاد مسیح(ع) باز می‌گردد (EI٢؛ الیسیف، I/ ٢٦٦). به گفتۀ ابوعبیدبکری (المسالک...، ١٥١)، بثنیه سرزمین داسم بن عملیق از فرزندان سام‌بن نوح بوده است. گفته‌اند که ایوب پیامبر(ع) قلمرو فرمانروایی خود را تا بدانجا بگستراند (بلعمی، ١/ ٣٢٤) و حضرت زکریا (ع) در جست‌وجوی فرزندش یحیى(ع) به آن منطقه گام نهاد (ابن‌کثیر، ١/ ٤٧). این ناحیه را بر بتنیۀ باستانی که به عنوان بخشی از مملکت قدیم باشان به شمار می‌رفت، تطبیق داده‌اند. گویا هردوس در ٢٤ق بثنیه را به امپراتوری خود افزوده و یهودیان بابل را در آنجا سکنى داد (جونز، ٨٤، ١٠٥). این منطقه در دورۀ پادشاهان اشکانی خسارت فراوان دید (علی، ٣/ ٦٣). بثنیه در ١٣ق به دست مسلمانان گشوده شد. در این سال ابوزهرا قشیری به فرمان یزیدبن ابی سفیان به آنجا تاخت و ساکنانش سرانجام به صلح تن در دادند (طبری، ٣/ ٤٤٠-٤٤١). پس از پیروزی سپاه اسلام بثنیه ضمیمۀ «جند دمشق» شد (اصطخری، ٦٥). در ١٤ق که خالدبن ولید حوران را درنوردید، آن سرزمین خراجگزار دولت اسلامی گشت (بلاذری، ١٧٢).
در ١٣٢ق حبیب‌بن‌مُرّۀ مَرّس بر عباسیان شورید و به کمک اهالی بثنیه و حوران خلیفۀ عباسی را خلع کرد (طبری، ٧/ ٤٤٥-٤٤٦). در١٧٦ق میان قبیلۀ مضر و یمن در بثنیه جنگی درگرفت که پس از دو سال خون‌ریزی، دو طرف به صلح تن دادن (ابن‌اثیر، ٦/ ١٢٧-١٢٨).
در سدۀ ٣ق سرزمین بثنیه از کوره‌های دمشق به‌شمار می‌آمد (ابن‌خردادبه، ٧٤) و از آنجا تا دمشق یک منزل راه بود (ادریسی، ١/ ٣٧٦). نخست قبیلۀ قیس (یعقوبی، ٣٢٦) و بعدها لخمیان (همدانی، ٢٤٣) در آنجا اقامت گزیدند. در ٢٧٤ق/ ٨٨٧م بثنیه شاهد وقوع نبردی میان ابن ابی الساج فرمانروای آذربایجان و خُمارویه، امیر مصر بود که به شکست ابن ابی الساج انجامید. در ٢٩٣ق/ ٩٠٦م نیز عبدالله بن سعید که بر برزابوقه از توابع فَلَوجه حکم می‌راند، درگیری میان امیران شام و مصر را غنیمت شمرد و به اذرعات در سرزمین بثنیه یورش برد (طبری، ١٠/ ١٢١-١٢٢؛ مسعودی، ٣٧٣).
بثنیه از رهگذر جنگهای سیف‌الدولۀ حمدانی با رومیان آسیب فراوان دید و قحطی و گرسنگی در آنجا شیوع یافت. از این‌رو، ساکنانش به حمص کوچیدند. در ٣٧٣ق که بکجور زمام امور را در دست گرفت و به آبادانی آن همت گماشت، جمعیت آن رو به افزونی نهاد (ابن قلانسی، ٤٩). این منطقه آبادیهای متعددی داشت و بر سر راه اصلی دمشق ـ اردن قرار گرفته بود که برید ممالیک و کاروانهای حجاج شام از آن ناحیه می‌گذشت. بثنیه در تقسیمات اداری دورۀ فاطمیان از توابع شام علیا به شمار می‌آمد. بعدها حمله‌های پی در پ قبایل بادیه-نشین این منطقه را دستخوش ناآرامیهایی ساخت که تا پایان سدۀ١٣ق ادامه یافا (EI٢؛ ابوشقرا، ١٨٧).
بثنیه از دیرباز به عنوان منطقۀ مهم غله‌خز دمشق و مرکز بزرگ گندم و حبوبات شناخته می‌شد (مقدسی، ١٦٠) و نام بثنیه که مشق از «بَثنه»، به معنی دشت هموار و حاصل‌خیز و یا غلۀ مرغوب، دانسته شده (یاقوت، ١/ ٤٩٤؛ ابوعبید، معجم...، ١/ ٢٢٦)، مؤید این معنی است. همچنین رودی که از تلاقی دو رودخانۀ اردن و یرموک پدید می‌آمد، مزارع آن را مشروب می‌ساخت (مرمرجی، ٦).
امروزه بثنیه در مسیر بزرگ‌راهی قرار دارد که در دمشق را به رودخانۀ اردن و دریای سرخ متصل می‌سازد و از این‌رو، از موقعیت ممتاز تجاری برخوردار است (الیسیف، همانجا).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل، ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش محمد مخزوم، بیروت، ١٩٨٨م؛
ابن قلانسی، حمزه، تاریخ دمشق، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٨٣م؛
ابن کثیر، البدایة، ابوشقرا، یوسف خطار، الحرکات فی لبنان الى عهد المتصرفیة، به کوشش عارف ابوشقرا، بیروت، مطبعة الاتحاد، ابوعبید بکری، عبدالله، المسالک الممالک، به کوشش وان لون و ا.فره، بیروت، ١٩٩٢م؛
همو، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفى سقا، بیروت، ١٩٨٣م؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، قاهره، مکتبة الثقاقة الدینیه، اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
بلعمی، محمد، تاریخ، به کوشش محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی، تهران، ١٣٤١ش؛
جونزه، ا. ﻫ .م.، مدن بلاد الشام حین کانت ولایة رومانیة، ترجمۀ احسان عباس، عمان، دارالشروق؛
طبری، تاریخ؛
علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، ١٩٦٩م؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، لیدن، ١٨٩٣؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، لیدن، ١٩٠٦م؛
همدانی، حسن، صفة جزیرة العرب، به کوشش محمد بن علی اکوع، بیروت، ١٩٨٣م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفسیۀ این رسته، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛
نیز:

EI٢;
Elisséeff, N., nūr ad-dīn, damascus, ١٩٦٧;
marmardji, textes géographiquse arabes sur la palestine, paris, ١٩٥١.
عزت ملاابراهیمی