بَنْجَرْمَسین، شهر و بندری در جنوب شرقی استان كالیمانتان جزیره بورنئو (نک‌ : ه‌ د، ١٠ / ٣٤٨). این شهر در °٣ و ´١٨ عرض جنوبی و °١١٤ و ´٣٥ طول شرقی در ملتقای رودخانه‌های باریتو و مارتاپورا واقع است (EI²؛ «اندونزی ...»). وسعت بنجرمسین ١٤٥‘٤٠٨ كمـ ٢ است («دائرةالمعارف ...»، VI / ٨٣).
بنجرمسین از سلطان‌نشینهای اندونزی بود كه تا زمان از میان رفتن دولت هندوی ماجاپاهیت خراج‌گزار این دولت بود. در اوایل سدۀ ١٠ق / ١٦م، این سلطان‌نشین دستخوش آشوبهای داخلی شد و از دولت اسلامی جاوه كمك خواست. دولت جاوه دادن كمك را به پذیرش اسلام از سوی بنجرمسین مشروط كرد، و در نتیجه سلطان بنجرمسین و اتباعش در حدود سال ٩٢٧ق / ١٥٢١م اسلام آوردند (اسعدی، ١ / ٢٩٠؛ آرنلد، ٣٩٠-٣٩١).
در سدۀ ١٧م دولت هلند برای تسلط بر تجارت ادویۀ بنجرمسین كوشید تا این سرزمین را زیر نفوذ خود گیرد. پس از برخوردهای نظامی بین طرفین، سلطان بنجرمسین در ١٠٤٥ق / ١٦٣٥م و سپس در ١٠٧٥ق / ١٦٦٤م قراردادهای انحصاری با هلند منعقد كرد، اما هر دو آنها نقض شد و هلندیها این سلطان‌نشین را ترك گفتند (هال، ٤٩١). با این همه، در اوایل سدۀ ١٩م هلندیها بار دیگر به آنجا بازگشتند و سلطان بنجرمسین بخشهایی از قلمرو خود را در ١٢٣٢ق / ١٨١٧م و بخشهای دیگری را در ١٨٢٦م به دولت هلند واگذار كرد (ریكلفس، ٢١٨). بروز منازعاتی در بنجرمسین میان سلطان و معدنچیان و ایجاد شورش بهانه‌ای به دست هلندیها داد تا در امور این سلطان‌نشین مداخله، و سرانجام خاك آن را ضمیمۀ مستملكات خود كنند. هلند در ١٢٧٧ق / ١٨٦٠م رسماً سلطنت بنجرمسین را ملغا، و حاكمیت استعماری را در آنجا اعلام نمود، ولی مقاومتهای پراكنده مردم تا ١٣٢٣ق / ١٩٠٥م ادامه یافت (همو، ٢١٨-٢١٩؛ هال، ٥٤٦).
به سبب باتلاقی بودن زمینها و طغیان آب رودها بسیاری از ساختمانهای این شهر بر روی ستونها یا شناورهایی در آب ساخته شده است («اندونزی»؛ آمریكانا، III / ١٤٠). بنجرمسین حدود ٣٢ كمـ از دریا فاصله دارد و دست‌یابی كشتیهای اقیانوس‌پیما به آن از طریق رودخانه باریتو انجام می گیرد (هارجونو، ٤٠). وجود منطقۀ باتلاقی گسترده در پیرامون بنجرمسین كه ناشی از وجود رودخانه‌ها و آبراهه‌های بسیار در اطراف آن است، ساختن راههای ارتباطی را در مناطق ساحلی غیرممكن می‌سازد، و بنابراین، در ساختن راه ارتباطی بنجرمسین به بالیكپاپان از طریق تنجونگ، از كوهپایه‌ها بهره گرفته شده است. وجود این رودخانه‌ها و باتلاقها سبب می شود كه آب شور به آب آشامیدنی شهر نفوذ كند و این در فصل خشك، شهر را دچار كمبود آب آشامیدنی می سازد (هارجونو، ٣٩).
بنجرمسین یكی از ١٠ شهر مهم اندونزی است و از نظر صادرات و واردات و مركزیت امور تجاری دارای اهمیت است (نک‌ : اندونزی، گذشته ...، ٥؛ اندونزی، ٩). جمعیت بنجرمسین (بنا بر سرشماری ١٩٧٧م) ٤٦٦‘٥٤٦ نفر است («اندونزی»).

مآخذ

اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦ش؛
اندونزی، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٧٢ش؛
اندونزی، گذشته و آینده، اداره اطلاعات سفارت جمهوری اندونزی، تهران؛
ریكلفس، م .ك .، تاریخ جدید اندونزی، ترجمۀ عبدالعظیم هاشمی‌نیك، تهران، ١٣٧٠ش؛
نیز:

Americana;
Arnold, T.W., The Preaching of Islam, Delhi, ١٩٨٤;
EI^٢;
Enciclopedia Italiana, Rome;
Hall, D.G.E., A History of South-East Asia, London, ١٩٦٤;
Hardjono, J., Indonesia, Djakarta, ١٩٧١;
«Indo- nesia...», Greatest Cities, w.w.w. greatestcities. com / Asia / Indonesia / Banjarmasin_Bandjarmasin_city.htm.

پرویز امین