بَلَنْجَر، شهری که بنابر گزارشهای‌ تاریخی‌ در ماوراء قفقاز و سرزمین‌ خزر قرار داشته‌ است‌. در متون‌ اسلامی‌ نام‌ این‌ شهر به همین صورت نوشته شده‌، ولی در بعضی‌ مآخذ به‌صورت‌ بِلِنْجِر و بَلِنْجِر نیز آمده‌ است‌ (BSE٣؛ آرتامونف‌، .(١١٦ بارتولد بلنجر را با وراچان‌، شهر قدیم خزر یکی دانسته است (II(١) / ٦٧٤). دربارۀ محل این شهر نیز گمانهایی وجود دارد و برخی آن را در شمال داغستان و کنار بستر رود سولاک دانسته‌اند. بعضی‌ نیز گمان‌ دارند که‌ بلنجر نزدیک‌ سرچشمۀ رود سولاک‌ واقع‌ بوده‌ است‌. بارتولد با استناد به‌ نظر مارکوارت‌ بلنجر را آخرین‌ و جنوبی‌ترین‌ شهر در سرزمین‌ خزران‌ دانسته‌ است (همانجا). برخی‌ مآخذ محل‌ بلنجر را در سرزمین خزر، «دربند خزران‌» نامیده‌اند (یاقوت‌، ١ / ٧٢٩؛ قلقشندی‌، ٤ / ٤٥٧؛ ابوالفدا، ٢١٩). گروهی محل‌ این‌ شهر را نزدیک‌ اندری‌ ـ ژدره‌ دانسته‌اند که نام کنونی آن آندره‌یوو است (BSE٣)؛ ولی آرتامونف‌ مؤلف‌ «تاریخ خزر» محل بلنجر را شهر کنونی بویناکس‌ نوشته‌ است‌ (ص‌ .(٣٩٢
طبری‌ به‌ قومی‌ با نام‌ بلنجر اشاره کرده‌ است‌ (٢ / ١٠٠) و سمعانی‌ این‌ سرزمین‌ را به‌ بلنجر بن‌ یافث‌، و مردم‌ بلنجر را بدان‌ سرزمین‌ منتسب‌ دانسته‌ است‌ (٢ / ٣٢٠؛ ابوالفدا، همانجا). برخی‌ مآخذ افزون‌ بر بلنجر، چند شهر دیگر، از جمله‌ سمندر (البیضاء) و اتل‌ را هم‌ در سرزمین‌ خزران‌ یاد کرده‌اند (نک‌ : حدودالعالم‌، ١٩٣؛ دمشقی‌، ٣٤٦)؛ گفته‌ شده‌ که‌ بلنجر در غرب‌ سمندر واقع‌ بوده‌، و در آغاز تختگاه‌ خزران‌ محسوب‌ می‌شده‌ است‌ (بارتولد، ٦٧٦، .(II(١) / ٦٧٤ مسعودی‌ که‌ در نیمۀ سدۀ ٤ق‌ / ١٠م‌ می‌زیسته‌، از اتل‌ به‌ عنوان‌ تختگاه‌ خزران‌ یاد کرده‌ است‌. وی‌ می‌نویسد پیش‌ از آن‌ بلنجر تختگاه‌ خزران‌ بود (ص‌ ٦٢).
شهر بلنجر در دوران‌ پادشاهی‌ خسرو انوشیروان‌ (٥٣١-٥٧٩م‌) به‌ تصرف‌ سپاهیان‌ ایران‌ درآمد (یعقوبی‌، ١ / ١٧٨). در ٢٢ق‌ / ٦٤٣م‌ عبدالرحمان‌ بن‌ ربیعه‌ به‌جنگ‌ خزران‌ سوی‌ِ بلنجر رفت‌. وی‌ پس‌ از چند پیکار به‌ قتل‌ رسید و عربها ناگزیر تا دربند عقب‌ نشستند. این‌ واقعه‌ در دوران‌ خلافت‌ عثمان‌ روی‌ داد (طبری‌، ٤ / ١٥٨، ٣٠٤). سلمان بن‌ ربیعۀ باهلی‌ نیز در عهد عثمان‌ عازم‌ پیکار با خزران‌ و گشودن‌ شهر بلنجر شد. وی‌ تا حوالی‌ بلنجر رسید، ولی‌ نتوانست‌ به‌ درون‌ شهر رخنه‌ کند و در نهایت‌ کشته‌ شد (ابن‌اعثم‌، ٢ / ٣٤٥؛ ابوعبید، ١ / ٢٧٦؛ خلیفه‌، ١ / ١٦٩).
در ١٠٤ق‌ / ٧٢٢م‌ جراح‌ بن‌ عبدالله‌ حَکمی‌ که‌ از سوی‌ یزید بن‌ عبدالملک‌، خلیفۀ اموی‌ (١٠١- ١٠٥ق‌ / ٧١٩-٧٢٣م‌) به‌ امارت‌ ارمنستان‌ و آذربایجان‌ منصوب‌ شده‌ بود، عازم‌ فتح‌ بلنجر شد. او پس‌ از پیکاری‌ سهمگین‌ بلنجر را گشود و خزران‌ را به‌ هزیمت‌ واداشت‌ و گروه‌ بسیاری‌، از جمله‌ زنان‌ و کودکان‌ را در آب‌ غرق‌ کرد و اسیر بسیار گرفت‌. وی‌ قلعه‌های‌ مجاور بلنجر را نیز فتح‌ کرد و مراتب‌ پیروزی‌ خود را به‌ یزید بن‌ عبدالملک‌ نوشت‌ (طبری‌، ٧ / ١٤-١٥؛ ابن‌اثیر، ٥ / ١١١-١١٣؛ «تاریخ‌...»، .(I / ١٥١ جراح‌ بن‌ عبدالله‌ این‌ ناحیه‌ را به‌ صورت‌ بخشی‌ از اران‌، به‌ویژه‌ سرزمین‌ کبلک‌ (قَبَلَه‌) درآورد (بنیاداف‌، .(١٠٩ بسیاری‌ از اهالی‌ بلنجر و دژهای‌ اطراف‌ آن‌ به‌ سرزمینهای‌ شمال‌ مهاجرت‌ کردند. پس‌ از آن‌، شهر سمندر که‌ در ٥ / ٣٩٤ کیلومتری‌ بلنجر واقع‌ شده‌ بود، به‌ تختگاه‌ خزران‌ بدل‌ گشت‌ (کستلر، ٦٢؛ آرتامونف‌، .(١٧٨
در ١١٢ق‌ / ٧٣٠م جنگ میان خزران و متحدانشان‌ با سپاه اسلام‌ به‌ شکست‌ مسلمانان‌ انجامید؛ طبری‌ از قول‌ محمدبن‌ عمر نوشته‌ است‌ که‌ «ترکان‌ جراح بن‌ عبدالله‌ را در بلنجر کشتند» (٧ / ٧٠؛ رضا، ٤١٣). در ١١٤ق‌ مسلمة بن‌ عبدالملک‌ پس‌ از هزیمت‌ دادن‌ خاقان‌ خزر، از دربند بازگشت‌، ولی‌ چندی‌ بعد بار دیگر متوجه‌ استحکامات‌ شمال‌ قفقاز شد و مردم‌ بلنجر شهر خود را ترک‌ گفتند (رضا، ٤١٦). پس‌ از سقوط بلنجر و انتقال‌ تختگاه‌ خزران‌ به‌ سمندر، از بلنجر کمتر یاد شده‌ است‌. به‌ گفتۀ کستلر (ص‌ ٢٨) شاید قوم‌ بلنجر در میان‌ خزران‌ مستحیل‌ و جذب‌ آنان‌ شده‌ باشند.

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل‌؛
ابن‌ اعثم‌ کوفی‌، احمد، الفتوح‌، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ١٤١١ق‌ / ١٩٩١م‌؛
ابو عبید بکری‌، عبدالله‌، معجم‌ ما استعجم‌، به‌ کوشش‌ مصطفى‌ سقا، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
ابوالفدا، تقویم‌ البلدان‌، به‌ کوشش‌ رنو و دوسلان‌، پاریس‌، ١٨٤٠م‌؛
حدودالعالم‌، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
خلیفة بن‌ خیاط، تاریخ‌، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ١٣٨٧ق‌ / ١٩٦٧م‌؛
دمشقی‌، محمد، نخبةالدهر، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
رضا، عنایت‌الله‌، اران‌ از دوران‌ باستان‌ تا آغاز عهد مغول‌، تهران‌، ١٣٨٠ش‌؛
سمعانی‌، عبدالکریم‌، الانساب‌، حیدرآباد دکن‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
طبری، تاریخ‌؛
قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشى، به‌ کوشش‌ محمد حسین‌ شمس‌الدین‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
کستلر، آ.، خزران‌، ترجمۀ محمدعلی‌ موحد، تهران‌، ١٣٦١ش‌؛
مسعودی‌، علی‌، التنبیه‌ والاشراف‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٩٣م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، بیروت‌، ١٣٧٩ق‌ / ١٩٦٠م‌؛
نیز:

Artamonov, M. I., Istoriya Khazar, Leningrad, ١٩٦٩;
Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٣;
BSE^٣;
Buniyatov, Z., Azerbaidzhan v VII-IX vv., Baku, ١٩٦٥;
Istoriya Dagestana, Moscow, ١٩٦٧.
عنایت‌الله‌ رضا