دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٣ - اردکان
اردکان
نویسنده (ها) :
عباس سعیدی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَرْدَكان، شهر و شهرستانی در استان یزد. دربارۀ نام اردكان و سبب نامگذاری آن روایتهای گوناگونی آمده است، اما آنچه به نظر صحیح میآید، این است كه «ارد» را به معنای مقدس و اردكان را به مفهوم جایگاه مقدس دانستهاند (جغرافیا...، ٢/ ١٣٦١؛ سپهری، ١/ ٣؛ نیز نك : ه د، اردستان).
شهرستان اردكان (یكی از شهرستانهای ششگانۀ استان یزد)
این شهرستان از شمال به شهرستان نایین، از جنوب به شهرستان میبد و بافق، از خاور به شهرستان بافق و از باختر به استان اصفهان محدود است (سرشماری ١٣٦٥، استان، ١٦-١٧؛ نتایج عمومی...، ١). این شهرستان از لحاظ اداری ـ سیاسی شامل ١ شهر، ٢ بخش و ٣ دهستان است (همانجا). شهرستان اردكان پهناورترین شهرستان استان یزد در شمال این استان و در دل كویر مركزی واقع شده است. قسمت اعظم آن را دشتهای رسوبی ـ كویری پوشانده، و شمال و شمال غربی آن به ناحیۀ بیابانی جندق و نایین، و شرق و جنوب شرقی آن به كویر مركزی محدود است (جغرافیا، ٢/ ١٣٥٦). این شهرستان از لحاظ محیط طبیعی به دو بخش جداگانه تقسیم میشود: نخست، ناحیۀ دشت رسوبی كه بین كوههای ندوشن در غرب (دنبالۀ شیركوه) و خرانق در شرق و همچنین در فاصلۀ كوههای خرانق تا رباط پشت بادام قرار گرفته است؛ دوم، ناحیۀ كوهستانی كه شامل كوههای غربی (ندوشن) و كوههای خرانق و رباط پشت بادام است. عمدهترین كوههای این بخش شامل كوه چك چك، كوه هریشت و كوه دختر است (مبشری، ٨/ ١٦٥؛ جغرافیا، ٢/ ١٣٥٧). حدود ٥٪ این شهرستان كوهستانی و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ٢٣٤‘١ متر است (همانجا). كوههای اطراف اردكان غالباً منفرد و كمارتفاع و دارای معادن گوناگونی است (سپهری، ١/ ٢). از معادن سنگ آهك، باریت و نمك در این شهرستان بهرهبرداری میشود (نام و نشان...، ٥٦).
آبوهوای این شهرستان به سبب مجاورت با مناطق بیابانی و كویری، گرم و خشك و همراه با نوسان شدید درجۀ حرارت سالانه و ماهانه است (مبشری، همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ١). بیشترین مقدار درجۀ حرارت در تابستان به ٤٥ و كمترین آن در زمستان به ١٠- سانتیگراد میرسد (همان، ٢). هوای بخش كوهستانی معتدلتر است و زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای ملایم دارد (جغرافیا، همانجا). رطوبت هوا در این شهرستان در تابستان ٢٠٪ و در زمستان ٥٠٪ است و میانگین بارش سالانه از حدود ٥٠ میلیمتر بیشتر نیست (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
بادهای فصلی به نام زرد باد و سرخ باد بیشتر در فصل بهار و ماه اسفند به صورت توفان از شمال باختری به سوی جنوب خاوری میوزد و شهر و روستاها را زیر قشر نازكی از خاك و شن فرو میبرد (همانجا)؛ ازاینرو، تپههای ماسهای فراوان در این شهرستان تشكیل میشود كه هر ساله خسارات فراوانی به مزارع و منازل وارد میآورد (مبشری، ٨/ ١٦٧- ١٦٨). مدفونشدن زمینهای زراعی و پر شدن قناتها و حتى نابودی آبادیها از طریق جابهجایی شن و خاك روان از پدیدههای عادی این ناحیه است كه بهویژه زندگی روستانشینان را در معرض خطر قرار میدهد (قبادیان، ٤١، ٥٠).
تشكیلات گراولی و تراسهای قدیمی، آبرفتهای عصر حاضر، تپههای شنی و سرانجام كویر در این ناحیه به دوران چهارم زمینشناسی مربوط میشود كه در تشكیل سفرههای آب زیرزمینی و كیفیت آنها تأثیر بسزایی دارد. شیب ناحیۀ دشت و جهت جریان آبهای زیر زمینی از جنوب و خاور به سوی مركز دشت و خروج آبهای زیرزمینی از شمال ناحیه به سوی كویر است (مبشری، ٨/ ١٦٧). با اینهمه، منابع زیرزمینی آب در این شهرستان، به سبب فقدان جریان سطحی كافی، از اهمیت بسیاری برخوردار است (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ١٠/ ٩). بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی بهویژه حفر شمار بسیاری چاه عمیق و نیمهعمیق در منطقه، نه تنها به بایر ماندن برخی از قناتهای شهرستان منجر شده، بلكه سبب كاهش سطح آبهای زیرزمینی در منطقه نیز شده است (قبادیان، ٥٢ -٥٤)، تا جایی كه در سالهای اخیر سطح آبهای زیرزمینی بیش از ٢٠ متر پایین رفته است. علاوه بر این، رسوبات زیاد آهكی و نمكی موجب شوری آب این منابع است (مبشری، ٨/ ١٦٨؛ جغرافیا، همانجا).
به سبب خشكی هوا، پوشش گیاهی شهرستان بسیار ناچیز است، تنها در زمینهای كویری و شورهزارهای بیابانی، گیاهان خاص سرزمینهای خشك، ازجمله زیرۀ سیاه، اسفرزه، انغوزه و درختانی مانند تاغ، گز و بادام كوهی بهطور پراكنده رشد میكنند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢؛ جغرافیا، ٢/ ١٣٥٨). عامل انسانی در از میان رفتن پوشش طبیعی گیاهی بیتأثیر نبوده است؛ درگذشته پوشش گیاهی پیرامون شهر اردكان، بهویژه در فاصلۀ بین این شهر و یزد برای تأمین سوخت، از میان رفته است، تا جایی كه این پهنه را از «برهنهترین قسمتهای دشت كویر» خواندهاند (مهاجر، ٦٤).
از جانوران این شهرستان میتوان آهو، گورخر، گرگ، روباه، شغال و خرگوش و نیز از پرندگان كبك، تیهو و فاخته را نام برد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
در ١٣٥٥ش جمعیت شهرستان اردكان ٣٣٣‘٦٥ نفر بود (سرشماری ١٣٥٥، «د») كه در ١٣٦٥ش به ٦٨٦‘٩٩ نفر رسید. در این سال، ٢/ ٦٢٪ از جمعیت شهرستان در دو نقطۀ شهری (اردكان و میبد) و ٨/ ٣٧٪ در نقاط روستایی سكنى داشتند. مطابق همین آمار نسبت جنسی در شهرستان اردكان ١٠٨ بود و ١/ ٤٥٪ از جمعیت در گروه سنی كمتر از ١٥ سال قرار داشتند (سرشماری ١٣٦٥، شهرستان، ١) و ٨/ ٦٧٪ از افراد ٦ ساله به بالا باسواد بودند (همان، ٥). جمعیت این شهرستان در ١٣٧٠ش با توجه به جدا شدن شهرستان میبد از آن ٤٥٨‘٥٧ نفر بود كه از آن میان ٧٦٨‘٢٩ نفر (٨/ ٥١٪) مرد و ٦٩٠‘٢٧ نفر (٢/ ٤٨٪) زن بودند. از این جمعیت ٧٠٪ در نقاط شهری و ٣٠٪ در نقاط روستایی ساكن بودند (نتایج عمومی، ١٠).
در ١٣٦٥ش، ٢٥/ ٨٦٪ از آبادیهای این شهرستان دارای جمعیتی كمتر از ٥٠ خانوار و تنها ٥/ ٧٪ از آنها بیش از ٢٠٠ خانوار جمعیت داشتهاند (فرهنگ روستایی، ١١) و ٤٨/ ٩٩٪ از جمعیت را مسلمانان تشكیل میدادند (این نسبت در نقاط شهری ٦٠/ ٩٩٪ و در نقاط روستایی ٢٩/ ٩٩٪ بود). از سایر مذاهب و ادیان: زرتشتی، ٣٨/ ٠ درصد و مسیحی ٠٢/ ٠ درصد بودهاند (سرشماری ١٣٦٥، شهرستان، ٤). تا اوایل سدۀ ١٩م در این ناحیه دین زرتشتی رواج بسیاری داشت (سایكس، ١٨٦). سایكس به هنگام بازدید از این ناحیه مینویسد، این دین تنها در شرف آباد (شریفآباد) رایج است (همانجا؛ قس: اعتمادالسلطنه، ١/ ٣٨).
منابع درآمد مردم در شهرستان اردكان به ترتیب كارگری ساده، زراعت و صنایع دستی است (فرهنگ اقتصادی...، «و»). در سرشماری ١٣٦٥ش، ٨/ ٢٨٪ از خانوارهای شهرستان دارای صنعت خانگی بودند. از آنان ٥/ ٤٨٪ در نقاط شهری و ٥/ ٥١٪ در نقاط روستایی سكنى داشتند. قالی، قالیچه و گلیمبافی با ٤/ ٨٨٪ رایجترین صنعت خانگی در خانوارهای شهرستان اردكان است (سرشماری ١٣٦٥، شهرستان، ١٣). موتابی و بافت زیلو، كرباس، حصیر و سبد از دیگر صنایع دستی این شهرستان است (جغرافیا، ٢/ ١٣٥٩).
سطح كل زمینهای زراعی شهرستان اردكان ٥٣٨‘٤ هكتار آبی است و محصولات عمدۀ آن شامل گندم آبی: ١٣٨٤، جو آبی: ٣٤٩، پنبه: ١٦٢، نباتات علوفهای: ١٩٢ و دانههای روغنی: ١٢٦ هكتار است. دیگر محصولات كشاورزی این شهرستان پسته، انار و صیفی است (فرهنگ اقتصادی، «و، ز، ح»). پسته محصول عمدۀ شهرستان اردكان است كه از نوع مرغوب پستۀ ایران به حساب میآید. حلوا و اردۀ این شهرستان مشهور است و از اقلام صادراتی آن به شمار میآید. مرغداری از فعالیتهای اقتصادی اخیر در شهرستان اردكان است. بهطوركلی، فعالیتصنعتی در این شهرستان بسیار محدود است (جغرافیا، ٢/ ١٣٥٨- ١٣٥٩).
از آثار تاریخی این شهرستان بجز آنچه در شهر است، میتوان از دو زیارتگاه به نامهای پیرهریشت و پیرسوز (چكچكو) و همچنین میل ترك آباد نام برد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢). زیارتگاه پیرهریشت در ١٥ كیلومتری شمال خاوری شهر اردكان و در كوه هریشت قرار دارد. به باور زرتشتیان یكی از كنیزان بانوی یزدگرد در آنجا ناپدید شده است و آنان هر سال روز ١٨ نوروز به زیارت آنجا میروند (همان، ٤؛ سروشیان، ٢٠٥). پیرسوز یا پیر چكچكو در شمال خاوری شهر اردكان و به فاصلۀ تقریباً ٥٠ كیلومتری شهر قرار دارد كه زرتشتیان همه ساله از ٣ تا ١٠ تیرماه برای زیارت و بهجاآوردن نذرهای خود به آنجا میروند (افشار، ١/ ٦٣). میل تركآباد در ٢ كیلومتری تركآباد به ارتفاع ٣ متر بر پا شده كه ظاهراً راهنمای مسافران بوده است و تاریخ ١٣٣١ق را دارد (همو، ١/ ٦٥ -٦٦).
شهر اردكان
این شهر با ◦٥٤ و ′١ طول جغرافیایی و ◦٣٢ و ′١٩ عرض جغرافیایی، ٠٣٣‘١ متر از سطح دریا ارتفاع دارد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣) و در فاصلۀ ٤٦ كیلومتری از شهر عقدا و ٦٢ كیلومتری شمال باختری یزد بر سر راه نایین به یزد قرار گرفته است (مهاجر، ٦٤؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، ١٠/ ٩).
بنیاد این شهر از لحاظ تاریخی دانسته نیست، اما آن را به دورۀ ساسانی نسبت میدهند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). مكان قدیم شهر، ظاهراً در جایی به نام زردك بوده كه آثار ویرانههای آبادی كهن در آن باقی است (افشار، ١/ ٥٧، ٦٦). آبادانی شهر كنونی را به احداث جادۀ اردكان ـ یزد مربوط میدانند كه از آن پس این مكان بهصورت شهر كوچكی درآمد. ازاینرو در این شهر آثار كهن قابل توجهی دیده نمیشود (همو، ١/ ٥٧). میگویند درگذشته دیواری بلند گرداگرد آن وجود داشته كه به سبب گسترش شهر از میان رفته است (ایرانیكا).
جمعیت این شهر در نخستین سرشماری كشور (١٣٣٥ش) ٤٩٠‘٨ نفر بود ( گزارش مشروح...، ١) كه در ١٣٦٥ش، به ٨٣٨‘٣٤ نفر رسید (سرشماری ١٣٦٥، شهرستان، ١٥). در ١٣٧٠ش، جمعیت این شهر ٢٢٣‘٤٠نفر (٣٢٩‘٨ خانوار) بود كه ٩٧٨‘٢٠ نفر آنان مرد و ٢٤٥‘١٩ نفر زن بودند (نتایج عمومی، ١٠).
این شهر در گذشته دارای شمار بسیاری قنات بود ( تهران...، ٤٧؛ ایرانیكا) و تا چند سال پیش ١٢ رشته از آنها به نامهای صدرآباد، باغستان، رفیعآباد، مبارزآباد، جعفرخان، غیاثآباد، شیرین، علیآباد نیلی، امیری، قطبآباد، عصمتآباد و محمدآباد دایر بودند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٥). آب شهر از چاه عمیق به وسیلۀ لولهكشی تأمین میشود، اما هنوز در برخی خانهها آب انبارهای قدیمی وجود دارد (همان، ٤).
در این شهر حدود ٣٠٠ دستگاه بافندگی، ٥٠٠ دستگاه قالیبافی و ٢٠٠ دستگاه زیلوبافی دایر است (همان، ٥).
آثار كهن شهر
١. مسجد جامع كه در كنار بازار (محلۀ قدیم شهر) قرار دارد و مربوط به سدۀ ١٠ق است. این مسجد از نظر كاشیكاری و گچبری و تزیینات، ویژگی بارزی ندارد. ٢. مسجد زیرده یا مسجد سفلی كه تاریخ ٩٨٩ق بر روی درِ آن دیده میشود (افشار، ١/ ٥٨-٥٩). ٣. مسجد دیگری در كشخوان كَچیب وجود دارد و بر این باورند كه راهی زیرزمینی آن را به میبد و راه دیگری آن را به زردك میپیوسته است؛ مختصری از چهار دیوار حیاط و بنای آن برجای مانده است (همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤). از گذشتۀ دور موقوفاتی به امور عام المنفعه و از جمله تأمین روشنایی مسجدهای جامع و زیرده اختصاص داده شده است (طراز، ٦٠ -٦٤).
از ناموران اردكان از ملاحسین بن محمد اسمعیل (فاضل اردكانی)، ملا محمدعلی نحوی، كاشفالدین محمد اردكانی از علمای عصر صفوی (شریف رازی، ٧/ ٤٢٨، ٤٣٥، ٤٣٧) و نیز عبدالوهاب متخلص به گلشن اردكانی و نسیم اردكانی میتوان نام برد (خاضع، ٢/ ٦٩٥، ٧٦٦).
مآخذ
اعتمادالسلطنه، محمد حسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٧٠ش؛
افشار، ایرج، یادگارهای یزد، تهران، ١٣٤٨ش؛
جغرافیای كامل ایران، تهران، ١٣٦٦ش؛
خاضع، اردشیر، تذكرۀ سخنوران یزد، حیدرآباد دكن، ١٣٤١ش؛
سایكس، پرسی، سفرنامه، ترجمۀ حسین سعادت نوری، تهران، ١٣٦٣ش؛
سپهری اردكانی، علی، نگاهی به تاریخ اردكان، یزد، ١٣٦٤ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٥٥ش)، شهرستان اردكان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٥٩ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، استان یزد، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اردكان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سروشیان، جمشید سروش، فرهنگ بهدینان، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٥٦ش؛
شریف رازی، محمد، گنجینۀ دانشمندان، قم، ١٣٥٤ش؛
طراز، عبدالوهاب، «كتابچۀ موقوفات یزد»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٤١ش، ج ١٠؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان یزد، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (اردكان)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٠ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان دهم اصفهان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ش)، استان یزد، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
قبادیان، عطاءالله، فلات مركزی ایران (سیمای طبیعی استان یزد)، تهران، ١٣٦١ش؛
گزارش مشروح سرشماری، حوزۀ سرشماری یزد، وزارت كشور، تهران، ١٣٣٨ش؛
مبشری، فریدون و دیگران، ارزیابی وضع موجود و امكانات توسعۀ منابع آب (منطقۀ اصفهان)، تهران، ١٣٥١ش؛
مهاجر، علیاصغر، زیر آسمان كویر، تهران، ١٣٤٠ش؛
نام و نشان معادن فعال كشور (١٣٦٥ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
نتایج عمومیآمارگیری ١٣٧٠، استان یزد، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٢ش؛
نیز:
Iranica;
Tehran and Northwestern Iran, ed.L.W. Adamec, Graz,١٩٧٦.
عباس سعیدی