بَنْها، شهری در جنوب دلتای نیل و مركز استان قلیوبیه در مصر. این شهر در °٣٠ و ´٤٧ عرض شمالی و °٣١ و ´١٨ طول شرقی و در شمال قاهره در كرانۀ خاوری رود دمیاط، از شاخه‌های رود نیل واقع است («فرهنگ ...»؛ انکـارتا).
بنها از مراكز كشاورزی مصر به شمار می‌رود و زمینهای حاصل‌خیز آن را در برگرفته است. این كشتزارها توسط كانالهایی از سد دلتای نیل، آبیاری می‌شوند. مهم‌ترین فرآورده‌های كشاورزی این شهر پنبه و گندم است. در گذشته باغهای گل سرخ بنها كه از آن عطر تهیه می‌شد، معروف بوده است. امروزه این شهر از مراكز صنایع الكترونیك مصر به شمار می‌رود. بنها بر سر راههای ارتباطی مصر قرار دارد و قاهره را به مناطق شمالی مصر مرتبط می‌سازد (همانجا). جمعیت این شهر در ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م، ٢٠٠`١٧٤ تن برآورد شده است («فرهنگ»).
نام بنها برگرفته از واژۀ قبطی «پَنَهو» است (٢EI). در منابع دورۀ اسلامی از این شهر با نامهای بِنها (یاقوت، ١ / ٧٤٨)، بَنا (بلاذری، ٣٠٤؛ یعقوبی، تاریخ، ١ / ١٨٩)، بنة العسل (ادریسی، ١ / ٣٣٣) و بنها العسل (مقدسی، ٥٤، ١٩٤؛ ابن مماتی، ١١٠؛ مسبحی، ١٧٦؛ ابن ایاس، ٥ / ١١٥، ٣٢٥) نیز یاد شده است.

پیشینـۀ تاریخی

از گذشتۀ این شهر در دوران پیش از اسلام آگاهیهای چندانی در دست نیست، اما آثار به دست آمده توسط كشاورزان، به هنگام شخم‌زدن، نشان از قدمت این شهر دارد. بنها در ناحیۀ باستانی اتریب (ه‌ م) واقع است كه پیشنیۀ آن به ١٥٠٠ق م می رسد (نک‌ : انکـارتا). در دورۀ استیلای دولت بیزانس بر مصر این سرزمین به دو بخش علیا و سفلا تقسیم می‌شده است وبنها در بخش سفلا واقع بوده است (مونس، ٣٢٣).
در طول تاریخ، این شهر اهمیت چندانی نداشته، و آنچه باعث شهرت آن شده، مرغوبیت عسل آن بوده است. بنابر روایات اسلامی، مقوقس ــ حاكم قبطی مصر به روزگار رسول اكرم (ص) ــ در پاسخ نامۀ آن حضرت، مقداری از عسل این شهر را به همراه هدایایی برای ایشان فرستاده است (ابن‌فقیه، ١٢٣؛ ابن‌منظور، ذیل بنه؛ ابوعبید، ١ / ٥٠٨؛ سیوطی، ١ / ١٤). در دورۀ فتوحات اعراب در مصر، پس از فتح فسطاط توسط عمروعاص، بنها (بنا) نیز توسط عمیر بن وهب گشوده شد (نک‌ : بلاذری، همانجا).
در منابع جغرافیانویسان مسلمان از بنها به‌عنوان شهری پرنعمت كه دارای درختان میوۀ فراوان بوده، یاد شده است (ادریسی، همانجا). یعقوبی در سدۀ ٣ق / ٩م از بنها به عنوان یكی از روستاهای اتریب نام برده است («البلدان»، ٣٣٧) و یاقوت نیز در سدۀ ٧ق / ١٣م بنها را از روستاهای آباد كرانۀ نیل یاد كرده است (همانجا). در سدۀ ٩ق / ١٥م قلقشندی بنها را از «اعمال الشرقیه» شمرده است (٣ / ٤٣٦). در دورۀ استیلای فرانسویان بر مصر، بنها مركز ایالت (اقلیم) قلیوب، یكی از ایالات (اقالیم) شانزده گانۀ مصر تعیین شد (مونس، همانجا).
از آثار تاریخی این شهر پلی است كه در ٧٣٧ق به دستور ملك ناصر ابن محمد قلاوون میان شیبین القصر و بنها احداث شده است (مقریزی، ٢ / ٢٧٠) كه البته آنچه را مقریزی پل نامیده، گویا سدی بوده است كه برای اصلاح شبكۀ آبیاری زمینهای شیبین، ناحیۀ مرصفا و دیگر مناطق كه آب نیل به هنگام طغیان بدانجا نمی‌رسید، ساخته شده بود (نک‌ : ابن‌تغری‌بردی، ٩ / ١٩١، حاشیۀ ٣).

مآخذ

ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٩٨٤م؛
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن فقیه، احمد، البلدان، به كوشش یوسف هادی، بیروت، ١٩٩١م؛
ابن مماتی، اسعد، قوانین الدواوین، به كوشش عزیز سوریال عطیه، قاهره، ١٤١١ق / ١٩٩١م؛
ابن منظور، لسان؛
ابوعبید بكری، عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، قاهره، ١٩٧٠م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٩٨٧م؛
سیوطی، حسن المحاضرة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٦٧م؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشی، به كوشش محمدحسین شمس‌الدین، بیروت، دارالفكر؛
مسبحی، محمد، اخبار مصر فی سنتین (٤١٤-٤١٥)، به كوشش و. چ. میلورد، قاهره، ١٩٨٠م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
مقریزی، احمد، الخطط، قاهره، ١٩٢٤م؛
مونس، حسین، اطلس تاریخ الاسلام، قاهره، ١٩٨٧م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفیسـۀ ابن رسته، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛
همو، تاریخ، بیروت، ١٩٦٠م؛
نیز:

EI²;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٣;
The World Gazetteer, www.world gazetteer.com / d / d egqy.htm.

بهزاد لاهوتی

١. ٢.