بِتَدّین، شهرکی در شهرستان شوف واقع در منطقۀ جبل لبنان. بتدین مخفف بیت‌الدین، واژه‌ای سامی، مرکب از دو کلمۀ بیت (= خانه) و دین (= قضا و داوری، حکومت و عبادت) است. گویا این محل در گذشته عبادتگاه دروزیان، یا جایگاه قضا بوده است (فریحه، ٢٠؛ ابومصلح، ٩٤).

این شهرک در ارتفاع ٨٥٠متری از سطح دریا قرار گرفته است و با بیروت ٤٥ کـﻤ فاصله دارد. از شمال به عالیه، از جنوب به جزین از توابع استان لبنان جنوبی، ازمشرق به باروک، و از مغرب به دیرالقمر در نزدیکی دریای مدیترانه محدود است. ٣ مسیر اصلی، آن را به صیدا، جزین و سوریه (طریق‌الشام) مرتبط می‌سازد (مرهج، ٣/ ١٦٤؛ ابوالعینین، ١٧؛ سوید، ٢/ ١٦٩). به سبب آبهای فراوان زیرزمینی، این منطقه برای پرورش انواع درختان میوه مستعد است (مرهج، ٣/ ١٦٦-١٦٨؛ ابوالعینین، ٤٦٩؛ لبنان…، ٢/ ٣٩٨، ٦٤٨، ٦٦٢). بتدین از دیرباز تاکنون از مراکز اصلی دروزی‌نشین در جنوب لبنان بوده است (مکی، ٢٩٦).

پیشینۀ تاریخی

بتدین در سدۀ ١٢ق/ ١٨م روستای کوچکی از توابع استان مناصف واقع در شهرستان شوف بود (بعینی، ١٨١؛ سوید، ١/ ٢٨). آنگاه که امیر بشیربن قاسم شهابی (ﺣﻜ ١٧٨٩-١٨٤٠م) بر مسند امارت منطقۀ جبل دست یافت، مقر حکومت خود را از دیرالقمر به بتدین منتقل گردد («لبنان....»، ٥١؛ سوید، ٢/ ١٩٨؛ صلیبی، ٥٣). بتدین پس از استقرار او به سرعت رو به آبادنی نهاد (ابوصالح، ٢٠٥). امیر بشیر سالها در بتدین حکم راند و به کمک متحدان خود حملۀ حمکرانان محلی به این منطقه را دفع کرد (ابوصالح، ٢٢٩).
در ١٢٤٩ق/ ١٨٣٢م به منظور حراست از شهرستان شوف در برابر حملات عثمانیها، نیروهای مصری دربتدین مستقر شدند (صلیبی، ٦٠). پس از سقوط حکومت شهابی در ٣ ذیحجۀ ١٢٥٧ق/ ١٦ ژانویۀ ١٨٤٢م، عمرپاشا در بتدین به قدرت رسید. وی پس از سرکوبی مخالفان (چرچیل، ٤٦-٤٨؛ صلیبی، ٨٦-٨٧، ٩٤، ٩٦) در راه عمران و آبادانی آنجا کوشید، با ورود نخستین چاپخانه به بتدین در ١٨٥٣م این منطقه رونق بیشتری یافت (لبنان، ٢/ ٥٧٤). حکمرانان دورۀ «متصرفین» نیز بتدین را مرکز اداری حکومت خود قرار دادند و در توسعۀ راههای ارتباطی، احداث مدارس و گردشگاهها و پیشرفت اجتماعی و فرهنگی آن کوشیدند. در١٨٦٧م مقر کشتیهای مارونی به بتدین منتقل شد (خاطر، ٢٩-٣٠، ٤٣-٤٤، ٤٩، ﺟﻤ؛ ابوشقرا، ١٤٨). در آتش‌سوزیِ ژوئیۀ ١٩١٢ خسارتهای فراوانی به قصر معروف بتدین وارد شد. ازاین‌رو، متصرفین مقر حکومت خود را به بعبدا منتقل ساختند (لبنان، ٢/ ٦٢١).
نیروهای نظامی متفقین پس از اشغال لبنن در ١٩١٨م در بتدین مستقر شدند و فرماندار نظامی فرانسه قصر بتدین را برای اقامت خود برگزید (بعینی، ١٨٢؛ ابوشقرا، ١٣٥، ١٣٨). در دورۀ ریاست جمهوری بشاره خوری، در ١٩٤٧م پیکر امیرشهابی از استانبول به بتدین منتقل شد، و در جوار همسر اولش در گوشه‌ای از باغ کاخ باشکوهی که ساخته بود، به خاک سپرده شد (مرهج، ٣/ ١٦٥، ١٦٦؛ بعینی، ١٨٤).

کاخ بتدین

امیربشیر شهابی برای خود و پسرانش قصرهای باشکوهی در بتدین ساخت که برخی از آنها از میان رفته است و برخی دیگر در حال حاضر در اختیار وزارت جهانگردی لبنان قرار دارد (بعینی، ١٧٥؛ شدیاق، ١/ ٢٩). بتدین امروزه همۀ شهرت خود را مدیون کاخ سلطنتی امیربشیر است. کاخ بتدین در ١٨١٠م بر فراز تپه‌ای مشرف بر دایرالقمر در نهایت زیبایی و استحکام ساخته شد. امیر بدین منظور معماران و هنرمندانی را از حلب، دمشق، استانبول و ایتالیا به بتدین فراخواند. این قصر جلوۀ زیبایی از هنر شرق جهان اسلام است. با اینهمه، نمی‌توان تأثیر سبک معماری عثمانی و ایتالیایی را بر آن نادیده انگاشت. کاخ امیر شهابی با تالارها، اتاقهای متعدد، برجها، باورها، گنبدها و راهروهای باشکوه در زمرۀ زیباترین قصرهای جهان است (لبنان، ٢/ ٦١٧-٦٢١؛ EWA,IX/ ١٧٨؛ بعینی، ١٨١-١٨٢). دارالضیافه، دارالحریم، دارالدواوین، داروالوسطى و درالخیل از قسمتهای اصلی قصر به شمار می‌آیند که باپلهایی به یکدیگر مرتبط می‌شوند. در اطراف قصر باغهای زیبا و حوضهایی بزرگ احداث، و مدخل آن، با ارتفاع ١٥ متر با انواع سنگهای مرمر و تصاویر زیبا از اشکال مختلف هندسی تزیین شده است. در بالای مدخل کتیبه‌هایی هلالی منقوش به طغرای سلطنتی به چشم می‌خورد. پله‌های سنگی بر پیچ و خمی در دامنۀ تپۀ صعب‌العبور تا مدخل ورودی قصر کشیده شده است. در این قصر مسجد، کلیسا و عبادتگاهی برای دروزیان نیز احداث کرده‌اند (لبنان، ٢/ ٦١٨؛ بعینی، ١٨٣-١٨٤؛ کارن، ١٢٦؛ سوید، ٢/ ٢٠٤).
در ١٩٥١م بخشی از قصر بتدین بازسازی، و به موزه تبدیل شد (مرهج، همانجا؛ بعینی، ١٨٤). این قصر که هم اکنون از آثار باستانی لبنان به شمار می‌رود، استراحتگاه تابستانی رؤسای جمهور این کشور است و همه ساله جهانگردانی را به خود جلب می‌کند (شبلی، ٢٤٢؛ EWA, IX/ ١٨٢؛ صلیبی، ١٥).

مآخذ

ابوشقرا، یوسف خطار، الحرکات فی لبنان الى عهد المتصرقیة، به کوشش عارف ابوشقرا، بیروت؛
ابوصالح، عباس، التاریخ السیاسی الامارة الشهادییة فی جبل لبنان، بیروت، ١٩٨٤م؛
ابوالعنینین، حسن، لبنان، بیروت، ١٩٨٠م؛
ابومصلح، کمال، معجم العربی المستعجم، بیروت، الدرالتقدمیه؛
بعینی، نجیب، تذکرة سفر الى لبنان، بیروت، ١٩٧١م؛
چرچیل، چارلز هنری، الدروز و الموازنة، ترجمۀ .چاک مبارک، بیروت، ١٩٨٦م؛
خاطر، لحد، عهد المتصرفین فی لبنان، بیروت، ١٩٦٧م؛
سوید، یاسین، التاریخ العسکری للمقاطعات للبنائیة فی عهد الامارتین، بیروت، ١٩٨٥م؛
شدیاق، طنوس، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، بیروت، ١٩٥٤م؛
صلیبی، کمال، تاریخ لبنان الحدیث، بیروت، ١٩٧٢م؛
فریحه، انیس، اسماءالمدن و القری اللبنانیة، بیروت، ١٩٥٦م؛
کارن، جان، رحلة فی لبنان، ترجمۀ رئیف خوری، بیروت، ١٩٤٨م؛
لبنان، مباحث علمیة و اجتماعیة، به کوشش فؤاد افرام بستانی، بیروت، ١٩٦٩-١٩٧٠م؛
مرهج، عفیف، اعراف لبنان، بیروت، ١٩٧١-١٩٧٢م؛
مکی، محمد، لبنان من الفتح العربی الی الفتح العثمانی، بیروت، دارالنهار؛
نیز:

Chebli, M., Une Histoire du Liban, Beirut, ١٩٥٥;
EWA;
Lebanon: a history of canflict and Consensus, ed. N. Shehadi and D.H. Mills, London, ١٩٨٨;
Salibi, K., A House of Many Mansions, london, ١٩٨٨.
عزت ملاابراهیمی