بیلیتُن، یا بلیتون‌، بلیتونگ‌، جزیره‌ای‌ در اندونزی‌. این‌ جزیره‌ با حدود ٨٠٠‘٤ كمـ٢ وسعت‌ و ٩٧٢‘١٩٢ تن‌ جمعیت‌ (١٣٦٩ش‌ / ١٩٩٠ م‌) در غرب‌ مجمع‌ الجزایر اندونزی‌، میان‌ جزایر بُرنئو و سوماترا در دریای‌ جاوه‌ واقع‌ است‌ و دارای‌ ویژگیهای‌ آب‌ و هوایی‌ استوایی‌ است («بلیتونگ‌»، انكارتا؛ «بلیتونگ‌، جغرافیا ... »). مركز این‌ جزیره‌ بندر تانجونگپاندان‌ است‌ كه‌ با حدود ٨٠٠‘٦٣ تن‌ جمعیت‌ (١٣٨٣ ش‌ / ٢٠٠٤ م‌)، در كرانه‌های‌ شمال‌ غربی‌ بیلیتن‌ قرار دارد («فرهنگ‌ ... »؛ «بلیتونگ‌»، انكارتا).
جزیرۀ بیلیتن‌ یكی‌ از دو جزیرۀ عمدۀ استان‌ بانگكا ـ بلیتونگ‌ اندونزی‌ است («بانگكا ـ بلیتونگ‌»). این‌ جزیره‌ درواقع‌ ادامۀ بلندیهای‌ مجمع‌ الجزایر مالایاست‌ (هاردجونو، ٢٧؛ «بلیتونگ‌»، انكارتا ) بیلیتن‌ دارای ‌ذخایر غنی‌ كائولین‌ است‌ و قلع ‌آن‌ از ارزشمندترین‌ ذخایر طبیعی‌ یافت‌ شده‌ در اندونزی‌ است‌ (هاردجونو، ١٠٧, ١١٤؛ هال‌، ٤٥٦). امروزه‌ كارخانه‌ای‌ برای‌ ساخت‌ ظروف‌ چینی‌ از كائولین‌ موجود در این‌ جزیره‌ احداث‌ شده‌ است‌ (هاردجونو، ٢٣٣). بهره‌برداری‌ از معادن‌ قلع‌، با تأسیس‌ شركت‌ قلع‌ بیلیتن‌ در ١٢٦٨ ق‌ / ١٨٥١ م‌ آغاز شد (هال‌، همانجا).
از پیشینۀ تاریخی‌ این‌ جزیره‌ آگاهیهای‌ روشنی‌ دردست‌ نیست‌، اما همین‌قدر می‌دانیم‌ كه‌ تاریخ‌ این‌ جزیره‌ با سلطان‌نشین‌ پالِمبانگ‌ پیوستگی‌ دارد (نک‌ : همو، ٤٥٤) و اسلام‌ در سدۀ ١٣ق‌ / ١٩م‌ به‌ آنجا راه‌ یافته‌ است‌ (EI٢). بیلیتن‌ در سده‌های‌ اخیر به‌ سبب‌ اهمیت‌ سوق‌الجیشی‌ و برخورداری‌ از منابع‌ سرشار طبیعی‌، مورد توجه‌ اروپاییان‌ قرار گرفت‌ و كشف‌ منابع‌ غنی‌ قلع‌ در سدۀ ١٩م‌ در آنجا بر اهمیت‌ آن‌ نزد اروپاییان‌ افزود (ریكلفس‌،٢٢٠). در ١٢٢٧ق‌ / ١٨١٢م‌ جیلیسی‌، فرمانده‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ در منطقه‌، در پی‌ دستگیری‌ سلطان‌ پالمبانگ‌، این‌ جزیره‌ را تسخیر، و سلطان‌ را بركنار كرد و برادرش‌ را به‌ جای‌ او نشاند. سپس‌ به‌ دنبال‌ وقوع‌ حوادثی‌ در منطقه‌، هلندیها كه‌ منافع‌ خود را از دست‌ داده‌ بودند، خواستار پرداخت‌ غرامت‌ نقدی‌ از سوی‌ سلطان‌ جدید شدند. سلطان‌ پالمبانگ‌ به‌ سبب‌ عدم‌ توانایی‌ در پرداخت‌ غرامت‌ نقدی‌، به‌ ناچار جزایر بیلیتن‌ و بانگكا را در ١٢٣٢ ق‌ / ١٨١٧ م‌ با وجود مخالفتهای‌ انگلیس‌ به‌ هلندیها وا گذارد (هال‌، ریكلفس‌، همانجاها) و تا ١٣٢٩ ش‌ / ١٩٥٠ م‌ كه‌ اندونزی‌ به‌ استقلال‌ رسید، همچنان‌ دردست‌ هلندیها باقی‌ بود («دائرةالمعارف‌ ... »، I / ٢١٧).

مآخذ

ریكلفس‌، م‌. س‌.، تاریخ‌ جدید اندونزی‌، ترجمۀ عبدالعظیم‌ هاشمی‌ نیك‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
نیز:

«Bangka-Belitung», Wikipedia.org / wiki / Bangka-Belitung;
«Belitung», Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
«Belitung, Indonesian Political Geography», The Columbia Electronic Encyclopedia, ٢٠٠٣;
The Columbia Encyclopedia, New York, ١٩٦٣;
EI٢;
Hall, D. G. E., A History of South East Asia, London, ١٩٦٤;
Hardjono, J., Indonesia, Land People, Djakarta, ١٩٧١;
The World Gazetteer, www. world- gazetteer.com.

پرویز امین‌