آناتولی حِصاری، یا آنادلو حصاری، آقچه حِصار، گُزَل حِصار، گزلجه ‌حصار، یِنی حِصار، ینیجه حصار، و به عربی اَناضولی حصار و كوزَلْجَه ‌حِصار، قلعه و بارویی بزرگ و باشكوه بر كرانۀ آسیایی بغاز استانبول، یا تنگۀ بسفر كه در ٧٩٧ق / ١٣٩٥م به فرمان ایلدرم بایزید اول بنیاد نهاده شد.

تاریخچه

سلطان بایزید اول، امپراتور عثمانی (حك‍ ٧٩٢-٨٠٥ ق / ١٣٩٠-١٤٠٢ م) كه پیوسته اندیشۀ دستیابی بر قسطنطنیه را در سر می‌پروراند، برای آنكه حلقۀ محاصرۀ تجاری این مهم‌ترین شهر امپراتوری بیزانس را كه از ٧٩٤ ق / ١٣٩٢ م آغاز كرده بود (لاموش، ٣٤)، تنگ‌تر كند و راه دستیابی حریفان بیزانسی را به دریای سیاه ببندد، بر آن شد كه پایگاهی در خورِ این مهم در مدخل بغاز استانبول :İA) در متون ‌
قدیمی، بغاز) اسکندریه، پی ‌
افكند و بدین‌
سان ‌
آمد و شد كشتیهای بازرگانی و نیروهای نظامی میان قسطنطنیه (استانبول) و دریای سیاه را زیر نظر داشته باشد. محل ساختمان حصار در سمت راست مصب رود گوك‌سو
در كرانۀ باریك‌
ترین نقطۀ تنگۀ بسفر كه نزدیك به ٧٨٠ متر پهنا دارد، میان دو ناحیۀ كندیلی
و كانلیجا
(EI٢, ٤٨٣) تعیین شد و سرانجام دژی و بارویی استوار و سترگ به نام گوزل حصار بنا گردید كه چندی بعد نام آنادلو حصاری به خود گرفت (لاموش، ٣٤). سال دقیق تأسیس این‌
حصار روشن نیست، لیكن بی‌
گمان باید پیش از ٨٠١ ق / ١٣٩٩ م (زمان دومین محاصرۀ استانبول) باشد. در اسلام آنسیكلوپدیسی
تاریخ بنای حصار آناتولی ٧٩٧ق / ١٣٩٥م و در عین حال زمانی پس از بازگشت بایزید اول از نبرد پیروزمندانۀ نیكوپول
(شهری در بلغارستان كه به دست هراكلیوس امپراتور بیزانس در ٧ ق / ٦٢٨ م بنیاد گذارده شد)، ذكر شده است. اما اگر قول غالب در مورد سال بنای حصار (٧٩٧ ق) را بپذیریم، چون رویداد نیكوپول در ذیقعدۀ ٧٩٨ ق / اوت ١٣٩٦ م (فریدبك، ٢ / ١٤٤؛ لاموش، ٣٢) بوده است، پس ساختمان حصار باید نزدیك به یك سال پیش از رویدادِ یاد شده بوده باشد. گرچه بایزید به‌
سبب درگیری با امیر تیمور گوركانی نتوانست به آرزوی خود، یعنی گشودن قسطنطنیه برسد، لیكن برج و بارویی كه او ساخت، دیگر امپراتوران عثمانی را بر كرانۀ آسیایی تنگۀ بسفر تسلط بخشید (باری، IV / ٦٩٤). در جنگ معروف وارنا
(شهری در بلغارستان بر كرانۀ باختری دریای سیاه) كه میان سلطان مراد دوم (حك‍
٨٢٤-٨٥٥ ق / ١٤٢١-١٤٥١ م) ــ نه آنچنانكه در دائرةالمعارف اسلام آمده، مراد اول (حك‍
٧٦١-٧٩١ق / ١٣٦٠- ١٣٨٩ م) ــ از سویی و مجارها و هم‌
پیمانان لهستانی و صلیبی آنان از سوی دیگر درگرفت و به كشته شدن ولادیسلاو
(یا لادیسلائوس) پادشاه مجار انجامید، حصار آناتولی عاملی مؤثر در دفاع از استانبول و جلوگیری از پیشروی نیروهای مجار در تنگۀ بسفر و رسیدن آنها به استانبول بود (لاموش، ٤٧؛ آمریكانا، ذیل وارنا)، زیرا هنگام ورود نظامیان مجار از شمال به بغاز بسفر، خلیل پاشا، صدراعظم سلطان مراد دوم، تعدادی توپ بر فراز حصار آناتولی استوار داشت و بدین‌
سان بر نیمۀ جنوبی این بغاز تسلط كامل پیدا كرد و به دشمن اجازۀ راه یافتن به استانبول را نداد (İA). تنگۀ بسفر در آن روزگار ارزش بازرگانی و نظامی بسیاری برای عثمانیها و حریفان بیزانسی آنها داشت و بنابراین هر دو طرف می‌
‌
كوشیدند با ساختن دژهایی استوار بر كرانۀ بسفر، سیطرۀ بیش‌
تری بر آن پیدا كنند. مهم‌
ترین این استحكامات یكی همین آناتولی حصاری و دیگری رومْلی حصاری یا بغازكَسَن
بود كه در ٨٥٦ ق / ١٤٥٢ م به دستور سلطان محمد دوم (حك‍
٨٥٥-٨٦٦ ق / ١٤٥١-١٤٨١ م) به صورت پایگاهی استوار برای دست‌
اندازی بر قسطنطنیه و نیز به منظور دریافت حق‌
العبور كشتیهایی كه از بسفر می گذشتند (باری، IV / ٦٩٤)، در برابر آناتولی حصاری بر كرانۀ اروپایی این تنگه ساخته شد و با این كار توان تدافعی حصار آناتولی نیز دو چندان گشت (YTA, ١٣٦). امپراتور عثمانی در همان سال (٨٥٦ ق / ١٤٥٢ م) اصلاحاتی نیز در حصار آناتولی انجام داد و بخشهایی بر آن افزود و مسجدی در مدخل آن ساخت كه اكنون دیگر صورتی ویران به خود گرفته است. گویا همین اقدام او سبب شده كه در پاره‌
ای منابع، ساختمان آناتولی حصاری را به سلطان محمد دوم نسبت دهند؛ (EI٢, TA؛ ذیل بوغاز ایچی). محمد دوم هر دو حصار یاد شده را به توپخانه و وسایل دفاعی كارآمدی مجهز ساخت (همانجا).

ویژگیهای ‌
معماری‌
حصار

قلعه به شكل مربع مستطیل (TA) بر فراز تخته سنگی به بلندی ٢-٣ متر ساخته شد و باروهایی به‌
قطر ٥ / ١ متر و به بلندی ٢٠ متر آن را در میان گرفته‌
است. باروها در بخشی به شكل نیم دایره و در بخشی دیگر گوشه‌
دار ساخته شده است. قلعه دارای ٦ برج كنگره‌
دار، به بلندی ٣ تا ٥ متر، است. به گزارش جهانگردانی كه در اوایل‌
سدۀ ١٣ ق / ١٩ م از این محل گذشته‌
اند، تا آن زمان برجها سالم بوده است (İA). حصار آناتولی از نمونه‌
های معماری نظامی تركی به شمار می‌
‌
آید.

پایان رونق حصار

پس از سقوط قسطنطنیه به دست سلطان محمد دوم، معروف به فاتح، در ٨٥٧ ق / ١٤٥٣ م، دریای‌
سیاه عملاً به صورت ‌
دریاچه‌
ای زیرنفوذ عثمانی ‌
درآمد. سلطان محمد فاتح قدرتهایی را كه بر این دریاچه دستی داشتند، دور ساخت و چون با این كار دیگر خطری امپراتوری عثمانی را تهدید نمی‌
كرد، حصارهای آناتولی و روملی‌
در نیمۀ جنوبی بسفر و نیز آنچه از پایگاههای دفاعی بیزانسها در كرانه‌
های شمالی این تنگه برجای مانده بود، رونق نظامی گذشتۀ خود را از دست دادند (EI٢، همانجا) و به همین دلیل دیگر توجهی به آنها نشد. حصار آناتولی سالها به شكلی متروك ماند تا در ١٣٤٧ ق / ١٩٢٨ م بازسازی شد.
حصار در سدۀ ١٤ ق / ٢٠ م: آناتولی حصاری، امروزه، نام منطقه اطراف حصار و مركز بخش بَیكوز
است (İA). در فاصلۀ این حصار و كانلیجا، كاخ بسیار زیبایی به چشم می‌
‌
خورد كه نزدیك به سال ١١٠٦ ق / ١٦٩٥ م به دست عموجه زاده حسین پاشا، از وزیران سلطان عثمانی مصطفی دوم (حك‍
١١٠٦-١١١٥ق / ١٦٩٥-١٧٠٣ م) ساخته شده و این تنها بخشی از بناهای اوست كه تا به امروز برجای مانده است. جمعیت قصبۀ آناتولی‌
حصاری در ١٣٥٩ ق / ١٩٤٠ م به ٢٦٦‘
٥ نفر می‌
رسید) (TA)، اما در ١٣٦٩ق / ١٩٥٠ م‌
، جمعیت آن با چوبوكلو
و كانلیجا بر روی هم بیش از ٠٠٠‘
٥ نفر نبوده‌
است. آب و هوای ملایم و فرح‌
بخش دهانۀ بسفر، رطوبت گوك‌
سو و تپه‌
های سرسبزی كه ‌
بر كرانۀ این رود گسترده است (قاموس الاعلام)، حصار آناتولی را به صورت یكی از زیباترین ییلاقهای بغاز استانبول در آورده است و به همین سبب با اینكه حصار خود متروك شده، باز زیبایی ویژه‌
ای به چشم‌
اندازهای طبیعی این بغاز می‌
‌
دهد.

مآخذ

فریدبك، محمد، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، به كوشش احسان حقی، بیروت، ١٤٠٣ ق؛
قاموس الاعلام (ترکی)؛
لاموش، لئون، تاریخ تركیه، ترجمۀ سعید نفیسی، ١٣١٦ ش، صص ٣٢، ٤٨، ٥١؛
نیز:

Americana: Britannica, under Bopshorus;
Bury, J. B., «
The Eastern Roman Empire»
, Cambridge Medieval History, ١٩٣٦;
EI٢ , IA;
TA;
YTA.

مجدالدین كیوانی