دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٧٥ - خراسان
خراسان
نویسنده (ها) :
ایران ناز کاشیان
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ١٨ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
خُراسان، عنوان ٣ نشریه که از دورۀ قاجار تاکنون به تناوب در خراسان منتشر شده است:
١. خراسان
روزنامۀ خبـری ـ اجتماعی، کـه از پنجشنبه ٢٥ صفر ١٣٢٧ ق / ٢٨ اسفند ١٢٨٧ ش، آغاز به انتشار کرد و در رجب (یا شعبان) همان سال، با انتشار ٢٤ شماره به کار خود پایان داد (آرینپور، ٢ / ١١٢، حاشیۀ ١؛ پروین، ٢ / ٥٦٢؛ رابینو، صورت ... ، ٣١).
پس از مرگ مظفرالدین شاه (١٣٢٤ ق / ١٩٠٦ م) و کشاکش میان مجلسیان و محمدعلی میرزا، ایرانیان روشنفکر و آزادیخواه مقیم استانبول، انجمنی به نام سعادت تأسیس کردند؛ در ١٣٢٦ ق / ١٩٠٨ م، شعبهای از این انجمن در مشهد پدید آمد و جمعی از دولتمردان و دانشمندان و بازرگانان این شهر، به آن پیوستند (آرینپور، ٢ / ١٢٤؛ براون، انقلاب ... ، ٢٥٤؛ بهار، ١ / «الف»؛ شجیعی، ٥٦؛ نیز نک : دهخدا، ٤٣ بب ؛ ذاکرحسین، ١٤٧-١٤٩). یکی از اقدامات این انجمن برای آگاهی اذهان عمومی، افزون بر برگزاری جلسات توجیهی و سخنرانی، انتشار روزنامه بود. روزنامۀ خراسان مولود این انجمن است (الٰهی، ٦٢؛ پروین، همانجا) که به سردبیری میرزا سید حسین اردبیلی (د ١٣٣٦ ق / ١٢٩٦ ش)، از آزادیخواهان و مشروطهطلبان آذربایجانیِ ساکن مشهد (دربارۀ او، نک : آرینپور، ٢ / ١١٢، حاشیۀ ١؛ مبارزه ... ، ٢٨٨؛ محیط، «بهار ... »، ٣٧٧، ٣٧٨؛ الٰهی، همانجا)، آغاز به انتشارکرد. او در این راه، از تجارب همکاری با حبلالمتین (نک : پروین، ٢ / ٦١٧، ٧٣٦) و همراهی محمدتقی بهار، ملکالشعرا (ه م) بهرهمند بود (اتحاد، ١٦٢؛ «سالشمار»، ٨؛ میرانصاری، ٢ / ٣-٤؛ نیکوهمت، ٢٧٦-٢٧٧؛ قس: محیط ، تاریخ ... ، ٢٦١، «بهار»، همانجا؛ نیز نک : دنبالۀ مقاله).
روزنامۀ خراسان در همان شمارۀ نخست، جهتگیری سیاسی خویش را با نگارش مقالات تند و کوبنده اعلام کرد. این روزنامه با داعیۀ دفاع از آزادی قلم، مردم را به برابری دعوت نمود، مجلس را وسیلۀ دفع نفاق و فساد دانست، و انجمن ایالت خراسان را مسئول حفظ حقوق ملت و استحکام نظام مشروطه به شمار آورد (رابینو، روزنامهها ... ، ١٣٠-١٣١؛ کهن، ٥١٧، ٦٠٨-٦٠٩؛ الٰهی، ٦٢، ٦٤).
خراسان در شمارۀ نخست، از انتشار دو شماره در هفته خبر داده بود، اما پس از مدتی، این تعداد به یک شماره تقلیل یافت (پروین، ٢ / ٧٦٩). این روزنامه در مطبعۀ خراسان که در اوایل سال ١٣٢٧ ق / ١٩٠٩ م به همت خود اردبیلی تأسیس شده بود، در ٤ صفحه به شیوۀ چاپ سربی انتشار مییافت. اختلاف قیمت این روزنامه در منطقۀ خراسان، سایر نقاط ایران، و نیز «بلاد خارجه»، نشان از گسترش توزیع و تنوع مخاطبان آن دارد (همو، ٢ / ٧٥٠؛ براون، تاریخ ... ، ٣٦٣؛ الٰهی، همانجا).
ابهاماتی در هویت واقعی برخی از نویسندگان این روزنامه که با نام مستعار و یا با حروف اختصاری خود را معرفی میکردند، وجود دارد. ازجملۀ آنها «رئیسالطلاب» است که برخی در هویت واقعی او تردید دارند (نک : دنبالۀ مقاله). محمدتقی بهار در تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران (١ / «ب»)، به چاپ اولین اثر ادبی خویش در روزنامۀ خراسان که به شکل پنهانی و با نام رئیسالطلاب موهوم منتشر میشده، اشاره کرده است، اما ناصرالدین پروین رئیسالطلاب ناشناخته را به احتمال قریببهیقین حاج میرزا زینالعابدین سبزواری (١٢٤٥-١٣٣٥ ق / ١٨٢٩-١٩١٧ م) میداند (٢ / ٥٦٢)، زیرا وی در آغاز مشروطیت در مشهد بهعنوان رئیس مجاهدین معروف گردیده بود و از مشروطهخواهان سرسخت بهشمار میآمد (بامداد، ٦ / ١١١، ١١٣). نام دبیر و نگارنده نیز بهاختصار «م ... ی» ضبط شده است. پروین این حروف اختصاری را نشاندهندۀ اولین حرف «محمد» و آخرین حرف «تقی» پنداشته، و در نتیجه نویسندۀ مقالات نشریه را محمدتقی بهار دانسته است (همانجا)؛ اما با استناد به نامهای که سید حسین اردبیلی به دهخدا نوشته، و در آن، خود را «م. س. ح. ی، نگارندۀ جریدۀ خراسان» معرفی کرده است، میتوان «م ... ی» را سید حسین اردبیلی فرض نمود (مبارزه، ٢٨٩؛ کهن، ٥٠١؛ الٰهی، ٦٤-٦٥).
با انتخاب میرزا سید حسین اردبیلی بهعنوان نمایندۀ دورۀ دوم خراسان و سفر وی به تهران، این روزنامه برای همیشه تعطیل شد (آرینپور، محیط، همانجاها؛ شجیعی، ٢٩٣؛ الٰهی، ٦٦). نسخههایی از این روزنامه بهطور پراکنده موجود است که از آن جمله، نسخههای شخصی ادوارد براون (محیط، همانجا) و شمارههای پراکنده در کتابخانههای علامه طباطبایی شیراز و دانشگاه کیمبریج، قابل اشارهاند (پروین، ٢ / ٥٦٣).
٢. خراسان
هفتهنامۀ خبری، که از ثور (اردیبهشت) ١٣٠٠ به مدیریت میرزا سید محمد طباطبایی در مشهد، به مدت ٤ سال، تا ١٣٠٤ ش، انتشار مییافت (صدر، ٢ / ٢٤٥؛ برزین، ١٧١؛ الٰهی، ١٢٩؛ سلطانی، ٧٢).
مدیر روزنامۀ خراسان را مردی زرنگ، سیاستپیشه و دارای قوۀ نطق و بیان معرفی کردهاند (الٰهی، ١٣٠-١٣١). او با همین ویژگیها توانست مجوز انتشار روزنامۀ خراسان را، بهرغم برخوردارنبودن از شرایط لازم، به کمک روابط دوستانه با برخی از مراکز قدرت در تهران، آنهم با امضای وحیدالملک به دست آورد (همو، ١٣١-١٣٢).
طباطبایی از همان شمارۀ نخست خراسان، به انتقاد تند و صریح از دوبوا، پیشکار مالیۀ خراسان که از طرف کلنل محمدتقی خان پسیان منصوب شده بود (همو، ١٢٨- ١٢٩، ١٣٢)، پرداخت که شکایت وی را در پی داشت (همو، ١٣٢-١٣٣).
برخوردهای دوبوا و سید محمد طباطبایی، از جنجالیترین رویدادهای مطبوعاتی خراسان آن روزگار بود (همو، ١٣٤ بب ). پس از قتل کلنل پسیان و برکناری دوبوا و احضار او به تهران، خراسان ٤ سال به کار خود ادامه داد، اما بهسبب ادامۀ روش سیاسی تند خود، بارها دچار مشکل شد تا سرانجام بهسبب هتک حرمت به دو تن از رجال سرشناس مشهد، برای همیشه توقیف و تعطیل شد (همو، ١٤٨).
٣. خراسان
، یکی از مهمترین روزنامههای محلی ایران به مدیریت محمدصادق تهرانیان که با تنوع موضوعات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، خبری، از اول تیر ١٣٢٨، در مشهد منتشر شد و انتشار آن تاکنون ادامه دارد (اسماعیلپور، ١٤٦؛ خداپرست، ٢٨؛ سرتیپزاده، ٩٤). در فاصلۀ سالهای ١٣٣٩ تا ١٣٤٨ ش، روزنامۀ خراسان ضمیمههای مختلفی منتشر کرد، ازجمله: خراسان اقتصاد و صنعت، خراسان بانوان (به مدیریت راضیه مروارید، نک : «روزنامهنگاران ... »، بش )، خراسان جلوههایی از هنر، خراسان علمی، و خراسان مخصوص معلم (صدری، ١ / ٢٨٤- ٢٨٥).
در هفته ٦ شماره از خراسان منتشر میشد و شنبهها تعطیل بود (قاسمی، ١٥١). شمارگان خراسان در سالهای ١٣٧٠-١٣٨٤ ش، بین ١٥ هزار تا ٣٠ هزار نسخه در نوسان بوده است (غزالی، بش ). در حال حاضر، صاحبامتیاز روزنامۀ خراسان، مؤسسۀ فرهنگی و هنری خراسان است و از بهمن ١٣٧٧ ش، چاپ همزمان در مشهد و تهران را آغاز نموده است.روزنامۀ کنونی خراسان در ١٦ صفحۀ رنگی بهصورت سراسری و ٨ صفحه ویژۀ استان خراسان منتشر میشود. از زمان تقسیم خراسان به ٣ استان، تعداد صفحات روزنامۀ خراسان سراسری در ١٦ صفحۀ قطع بزرگ، خراسان جنوبی در ٤ صفحۀ قطع بزرگ و هفتهای ٣ روز، خراسان شمالی در ٤ صفحۀ قطع بزرگ و هفتهای دو روز، و خراسان رضوی در ٤ صفحۀ قطع بزرگ و بهصورت روزانه چاپ و منتشر میشود (همانجا؛ «درباره ... »، بش ؛ نامه ... ).
مآخذ
آرینپور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، ١٣٥٥ ش؛
اتحاد، هوشنگ، پژوهشگران معاصر ایران، تهران، ١٣٧٩ ش؛
اسماعیلپور قوچانی، رمضانعلی، فهرست روزنامههای موجود در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد، ١٣٦٤ ش؛
الٰهی، حسین، روزنامه و روزنامهنگاری در خراسان، مشهد، ١٣٧٩ ش؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران، ١٣٥٣ ش؛
براون، ادوارد، انقلاب ایران، به کوشش احمد پژوه، تهران، ١٣٣٨ ش؛
همو، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، به کوشش محمد عباسی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧١ ش؛
بهار، محمدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران، ١٣٥٧ ش؛
پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان، تهران، ١٣٧٩ ش؛
خداپرست، کبرى و احمد صباگردی مقدم، راهنمای روزنامههای ایران، تهران، ١٣٧١ ش؛
«دربارۀ ما»، خراسان نیوز (مل )؛
دهخدا، علیاکبر، نامههای سیاسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٨ ش؛
ذاکرحسین، عبدالرحیم، ادبیات سیاسی ایران در عصر مشروطیت، تهران، ١٣٧٧ ش؛
رابینو، ی. ل.، روزنامههای ایران، ترجمۀ جعفر خمامیزاده، تهران، ١٣٧٢ ش؛
همو، صورت جراید ایران و جرایدی که در خارج ایران به زبان فارسی طبع شده است، به کوشش فرید قاسمی، تهران، ١٣٧٣ ش؛
«روزنامهنگاران قدیمی: دورانی تیتر نخست و امروز حرف آخر (٣)»، ایرنا (مل )؛
«سالشمار»، بهار و ادب فارسی، به کوشش محمد گلبن، تهران، ١٣٥١ ش، ج ١؛
سرتیپزاده، بیژن، فهرست روزنامههای موجود در کتابخانۀ ملی ایران، تهران، ١٣٥٦ ش؛
سلطانی، مرتضى، فهرست روزنامههای فارسی، تهران، ١٣٥٤ ش؛
شجیعی، زهـرا، نمایندگان مجلس شورای ملی در بیستویک دورۀ قـانونگذاری، تهران، ١٣٤٤ ش؛
صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٤ ش؛
صدری طباطبایی نائینی، محمد، راهنمای مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٨ ش؛
غزالی، حسین، «خداحافظ خراسان»، خبرنگار (مل )؛
قاسمی، فرید و علی دهباشی، «گفتوگو با خسرو شاهانی»، بخارا، تهران، ١٣٨١ ش، س ٤، شم ٢٤؛
کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٢ ش؛
مبارزه با محمدعلی شاه، اسنادی از فعالیتهای آزادیخواهان ایران در اروپا و استانبول، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٩ ش؛
محیط طباطبایی، محمد، «بهار روزنامهنگار»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥١ ش، س ١٥، شم ٥-٦؛
همو، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٥ ش؛
میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، ١٣٧٧ ش؛
نامۀ ارسالی دفتر روزنامۀ خراسان به مرکز، ٦ / ٤ / ١٣٨٥ ش، شم ٩٩١‘ ١؛
نیکوهمت، ا.، زندگانی و آثار بهار، تهران، ١٣٦١ ش؛
نیز:
Irna, www. irna. ir / iddex٢. php. ? option = com_news & task = print & cod = ٨٤٠٥١٩٤٥٨٩١٠٤ (acc. Aug. ١٧, ٢٠٠٥);
Khorasannews, www. khorasannews. com / about. asp (acc. Aug. ١٧, ٢٠٠٥);
Reporter, www. reporter. ir / archives / ٨٤ / ٥ / ٠٣٩٥٣٠. php (acc. Aug. ١٧, ٢٠٠٥).
ایرانناز کاشیان