اِسْكِلیپ‌، شهرستانی‌ از استان‌ چوروم‌ و شهرمركز آن‌، در دامنۀ كوه‌ كاواك‌، مشرف‌ بر جلگۀ قزل‌ا یرماق‌ در تركیه‌. مساحت‌ این‌ شهرستان‌ ٦٧٨ ،١كمـ ٢، ارتفاع‌ آن‌ از سطح‌ دریا ٧٥٠ متر و مشتمل‌ بر ٨٧ روستاست ‌(«دائرةالمعارف‌ جدید...»، IV/ ١٥٠٣؛ YA, III/ ٢٠٤٢). شهر اسكلیپ‌ سر راه‌ چوروم‌ - توسیا - قسطمونی‌ قرار گرفته‌، و فاصله‌اش‌ از بزرگراه‌ چوروم‌ - چانكری‌ ٥ كم است‌. جمعیت‌ شهرستان‌ طبق‌ آمار ١٩٩٠م‌ بالغ‌ بر ٨٧٧ ،٥١نفر است‌ كه‌ ٦٢٤ ،١٩نفر آن‌ در شهر اسكلیپ‌ و ٢٥٣ ،٣٢نفر در روستاها زندگی‌ می‌كنند. متوسط افزایش‌ جمعیت‌ سالانه در فاصلۀ سالهای‌ ١٩٨٥-١٩٩٠م‌، ٨٨ درصد بوده‌ است‌ («آمار...»، ٢٦). نام‌ قدیم‌ شهر، اسكولپه‌ بوده‌ است‌ (YA, III/ ٢٠٩٩).
كوه‌ كوس‌ با ارتفاع‌ ٠٨٧ ،٢ متر در این‌ منطقه‌ قرار دارد. قسمت‌ كوهستانی‌ منطقه‌، جنگلی‌، و هوای‌ آن‌ در تابستان‌ اندكی‌ گرم‌ و در ؛«دائرةالمعارف‌ ترک»، XX/ ٢٥١؛ «دائرةالمعارف جدید»، همانجا).
اسكلیپ‌ در طول‌ تاریخ‌ دستخوش‌ تحولات‌ مهمی‌ بوده‌ است‌. آثار به‌ جا مانده‌ از دوران‌ قدیم‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ حتّیها نخستین‌ ساكنان‌ آن‌ بوده‌اند. شهر بعدها به‌ ترتیب‌ در حاكمیت‌ فریگیها، ایرانیها، اسكندر، امپراتوری‌ روم‌ و بیزانس‌، و سپس‌ در معرض‌ فتوحات‌ اعراب‌ مسلمان‌ قرار گرفت‌ و پس‌ از فتح‌ ملازگرد (٤٦٣ق‌/ ١٠٧١م‌) به دست‌ تركها افتاد. در فاصلۀ سالهای‌ ٤٦٦ - ٤٦٩ق‌/ ١٠٧٤-١٠٧٧م‌ به دست‌ دانشم‌ندیان‌ گشوده‌ شد. در ٥٧١ق‌/ ١١٧٥م‌ قلج‌ ارسلان‌ دوم‌ آنجا را جزو اراضی‌ سلجوقیان‌ آناتولی‌ (سلاجقۀ روم‌) درآورد («دائرۀ المعارف‌ جدید»، همانجا؛ اولیا چلبی‌، ٣/ ٢٤١). در ٦٤١ق‌/ ١٢٤٣م‌ ایلخانان‌ آنجا را غارت‌ كردند. در ٧٩٧ق‌/ ١٣٩٥م‌ بایزید آنجا را تصرف‌ كرد. در ٨٠٤ق‌/ ١٤٠٢م‌ به دست‌ تیمور افتاد. در ٨١٧ق‌ سلطان‌ محمد چلبی‌ آنجا را به‌ تصرف‌ خود درآورد. بعدها به‌ عنوان‌ خاص‌ به‌ شیخ‌ الاسلامهای‌ عثمانی‌ داده‌ شد (همانجاها) و سپس‌ از سوی‌ سلطان‌ مراد دوم‌ به‌ عنوان‌ تیمار [نوعی‌ تیول‌] به‌ علی‌ بیك‌ كه‌ به‌ او روی‌ آورده‌ بود، واگذار شد (عاشق‌ پاشازاده‌، ٢٤٦- ٢٤٨؛ ابن‌ كمال‌، VII/ ٤٠٥؛ اوزون‌ چارشیلی‌، ١٨٩ ، حاشیه‌).
معادن‌ سنگ‌ مرمر، لینییت‌ و نمك‌ در آنجا وجود دارد. صنایع‌ دستی‌ محلی‌، مانند بافت‌ گلیم‌، سجاده‌، جوراب‌، كمربند (شال‌)، و صنایع‌ كوچك‌ همچون‌ صنعت‌ پوست‌ و كفاشی‌ در آنجا رواج‌ دارد. محصولات‌ عمدۀ شهرستان‌، گندم‌، جو، كتیرا، عدس‌، لوبیا و نخود است‌. برنج‌ نیز در آنجا كاشته‌ می‌شود. همچنین‌ آفتاب‌ گردان‌ و انواع‌ سبزی‌ و میوه‌ به‌ عمل‌ می‌آید. دامداری‌، زنبورداری‌ و مرغداری‌ رواج‌ دارد («دائرۀ المعارف‌ جدید»، «دائرۀ المعارف‌ ترك‌»، همانجاها؛ سامی‌، ٢/ ٩٢٥).

آثار تاریخی

آثاری ‌از دورۀ حتیها، شامل ‌آرامگاهها، مجسمه‌های‌ شیر و انسانهای‌ بالدار و سنگ‌ قبرهای‌ مربوط به‌ سدۀ ٧ ق‌م‌ در اطراف‌ شهر دیده‌ می‌شود. یكی‌ از آثار تاریخی‌ آن‌، قلعۀ اسكلیپ‌ یا قلعۀ زنگبار است‌ كه‌ به‌ شكل‌ ٦ ضلعی‌، در شم‌ال‌ قلعۀ چوروم‌ و بر قلۀ كوه‌ قرار دارد و برج‌ و دندانه‌های‌ آن‌ از سنگ‌ تراشیده‌ بنا شده‌، و زمانی‌ مركز علم‌ بوده‌ است‌ (اولیا چلبی‌، همانجا). شهر دارای‌ ١٥ محله‌ و چندین‌ مسجد است‌. جامع‌ شیخ‌ محیی‌الدین‌ یاوسی‌ كه در سدۀ ٩ق‌ بنا شده‌ است‌، جامع‌ ٣ گنبدی‌، مسجد دباغ‌ خانه‌ مربوط به‌ سدۀ ٩ق‌، جامع‌ كبیر مشهور به‌ «اولوجامعی‌» مربوط به‌ ١٢٥٥ق‌/ ١٨٣٩م‌، و ینی‌جامع‌ مربوط به‌ سدۀ ١٢ق‌ از جمله‌ مساجد آنجاست‌ (YA, III/ ٢٠٩٩-٢١٠٠).
آرامگاههای ‌محیی‌الدین ‌اسكلیپی‌، شیخ‌ مصلح‌الدین‌ عطار (پیشوای‌ طریقه‌)، شیخ‌ حمزۀ شامی‌، شیخ‌ عبدالرحمان‌ مصری‌، شیخ‌ ابراهیم‌ تنوری‌ در این‌ شهر قرار دارد و از زیارتگاههای‌ مردم‌ است‌ (اولیاچلبی‌، ٣/ ٢٤٢).

مآخذ

اولیاچلبی‌، محمد، سیاحت‌نامه‌، به‌ كوشش‌ احمد جودت‌، استانبول‌، ١٣١٤ق‌؛
سامی‌، شم‌س‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
عاشق‌ پاشازاده‌، احمد، تاریخ‌، استانبول‌، ١٣٣٢ق‌؛
نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
Ibn Kemal, Tevârih-i âl-i Osman, Ankara, ١٩٥٤;
Türk ansiklopedisi, Ankara,١٩٧٢;
Uzunçarsılı, İ. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٨٤;
YA;
Yeni Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
ابوالحسن‌ دیانت‌