اِسْلام‌ آباد، نام‌ چند شهر و ناحيۀ هند در دورۀ زمامداري‌ مسلمانان‌. كهن‌ترين‌ مأخذ دربارۀ نام‌ اسلام‌ آباد در هند مربوط به‌ سدۀ ٩ق‌/ ١٥م‌ و حكومت‌ خلجها در مالوه‌ است‌ كه‌ قلعه‌اي‌ را، نزديك‌ هوشنگ‌ آباد در مركز هند، بدين‌ نام‌ می‌خوانده‌اند (كرمانی‌، ٢٩-٣٠؛ دي‌، اوپندرانات‌، ٩٧ -٩٦ ؛ فرشته‌، ٢/ ٢٤٣- ٢٤٤). مآخذ معاصر تغيير نام‌ انتت‌ ناگ‌ پايتخت‌ باستانی‌ كشمير، به‌ اسلام‌ آباد را مربوط به دورۀ حكومت‌ زين‌ العابدين‌ (٨٢٠ -٨٧٢ق‌/ ١٤١٧-١٤٦٧م‌) از پادشاهان‌ كشمير می‌دانند. امروزه‌ نيز اين‌ شهر، اسلام‌ آباد خوانده‌ می‌شود و در ٣٣ و ٤٧ عرض‌ شمالی‌ و ٧٥ و ١٢ طول‌ شرقی‌ و در كنار رود جهلم‌ در نزديكی‌ شهر سرينگر قرار دارد (دويی‌، ٣٥٨ ؛ دي‌، نوندولعل‌، ٢٣٧ ؛ اردو دائره‌...، ٢/ ٧٠٤؛ EI٢).
بعد از دورۀ تسامح‌ مذهبی‌ نخستين‌ مغولان‌ هند، از دورۀ شاه‌ جهان‌ (١٠٣٧- ١٠٦٨ق‌/ ١٦٢٨- ١٦٥٨م‌) بر اجراي‌ قوانين‌ و دستورهاي‌ اسلامی‌ پافشاري‌ شد. آنگاه‌ شهرهاي‌ چندي‌ به‌ اسلام‌ آباد تغيير نام‌ يافت‌. بيشتر اين‌ شهرها مراكز مذهبی‌ و محل‌ گردهمايی‌ هندوان‌ بود. در ١٠٤٠ق‌ شاه‌ جهان‌ يكی‌ از مراكز هندوان‌ را در نزديكی‌ الله‌ آباد تصرف‌ كرد و آن‌ را اسلام‌ آباد ناميد (خافی‌ خان‌، ١/ ٤٥٤؛ سينها، ٥٢ )؛ در ١٠٤٤ق‌ نيز شهر اچهول‌ در كشمير را كه‌ يكی‌ از مراكز هندوها بود، به‌ اسلام‌ آباد تغيير نام‌ داد و معابد آنجا را ويران‌ كرد (كنبو، ٢/ ٣٤). سال‌ بعد شهر چهتره‌ كه داراي‌ ٩٠٠ قريه‌ بود، اسلام‌ آباد ناميده‌ شد (لاهوري‌، ١(٢)/ ١٢٢؛ كنبو، ٢/ ٢٠٩).
اورنگ‌ زيب‌، جانشين‌ شاه‌ جهان‌، تأكيد بيشتري‌ بر اسلامی‌ كردن‌ هندوستان‌ و اجراي‌ فقه‌ حنفی‌ داشت‌ و شهرهاي‌ بزرگی‌ را به‌ اسلام‌ آباد تغيير نام‌ داد. قلعۀ چاكنه‌ توسط يكی‌ از فرماندهانش‌ تصرف‌ شد و اسلام‌ آباد نام‌ گرفت‌ (شاه‌ نوازخان‌، ٢/ ٧٠٠-٧٠١). سپس‌ بندر چاتگام‌ (چيتاگنگ‌) در كنار خليج‌ بنگال‌ پس‌ از شورش‌ حاكمش‌ در ١٠٧٥ق‌/ ١٦٦٤م‌، به‌ تصرف‌ مسلمانان‌ درآمد و اسلام‌ آباد ناميده‌ شد. شهر ماتهورا در كنار رود جمنا، يكی‌ ديگر از مراكز مهم‌ زيارتی‌ هندوان‌ بود كه‌ به‌ اسلام‌ آباد تغيير نام‌ يافت‌ و بتخانه‌هايش‌ ويران‌ شد (خافی‌ خان‌، ٢/ ١٨٨؛ بختاور خان‌، ١/ ٣٨٦؛ هدي‌ والا، ١٩٥).
امروزه در شبه‌ قارۀ هند دو شهر بدين‌ نام‌ خوانده‌ می‌شود، اسلام‌ آباد در كشمير و اسلام‌ آباد پايتخت‌ جمهوري‌ پاكستان‌.

مآخذ

اردو دائرۀمعارف‌ اسلاميه‌، لاهور، ١٣٨٦ق‌/ ١٩٦٦م‌؛
بختاورخان‌، محمد، مرآۀ العالم‌: تاريخ‌ اورنگ‌زيب‌، به‌ كوشش‌ ساجده‌ س‌. علوي‌، لاهور، ١٩٧٩م‌؛
خافی‌خان‌ نظام‌ الملكی‌، محمدهاشم‌، منتخب‌ اللباب‌، به‌ كوشش‌ كبيرالدين‌ احمد و غلام‌ قادر، كلكته‌، ١٨٦٩-١٨٧٤م‌؛
شاه‌نوازخان‌، مآثرالامرا، به‌ كوشش‌ اشرف‌ علی‌، كلكته‌، ١٨٩٠م‌؛
فرشته‌، محمدقاسم‌، تاريخ‌، كانپور، ١٢٩٠ق‌/ ١٨٧٤م‌؛
كرمانی‌، علی‌، مآثر محمود شاهی‌، به‌ كوشش‌ نورالحسن‌ انصاري‌، دهلی‌، ١٩٦٨م‌؛
كنبو، محمدصالح‌، شاه‌ جهان‌ نامه‌، به‌ كوشش‌ غلام‌ يزدانی‌ و وحيد قريشی‌، لاهور، ١٩٦٧م‌؛
لاهوري‌، عبدالحميد، پادشاه‌نامه‌، به‌ كوشش‌ كبيرالدين‌ احمد و عبدالرحيم‌، كلكته‌، ١٨٦٧م‌؛
نيز:

Day, Upendra Nath, Delhi, ١٩٦٥;
Dey, Nundo Lal, Medieval Malwa, The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤;
Douie, James, The Panjab, North- West Frontier Province and Kashmir , Lahore , ١٩١٦ ;
EI ٢ ;
Hodivala , S. H., «Islām-ābād», Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal, ١٩٢٠, vol. XVI;
Sinha, S. N., Subah of Allah Abad under the Great Mughals, New Delhi, ١٩٨٣.
مجيد سميعی‌