خاوَرْمیانه، اصطلاحی جغرافیایی که معمولاً برای مشخص کردن کشورهای واقع در جنوب غربی آسیا و شمال شرقی افریقا به کار می‌رود.
اصطلاح خاورمیانه برای نخستین‌بار توسط آلفرد ماهان، مورخ آمریکایی، در سال ١٩٠٢ م مشخصاً برای تشریح منطقۀ اطراف خلیج فارس به کار رفته است؛ اما شواهدی دال بر استفاده از این اصطلاح به طور نامشخص در اواسط سدۀ ١٩ م توسط ادارۀ امور مربوط به هندوستان در وزارت امور خارجۀ بریتانیا نیز موجود است. مفهوم خاورمیانه برای اروپاییان و آمریکاییها در طول جنگ جهانی دوم روشن شد و آن زمانی بود که مقر نیروهای بریتانیایی و متفقین در قاهره معروف به مقر خاورمیانه، بخشهای وسیعی از شمال و شرق افریقا، ایران، ترکیه و کشورهای عربی واقع در شرق کانال سوئز را تحت پوشش داشت و از آن زمان این اصطلاح کاربرد عمومی یافت (نک‌ : بومونت، مقدمه، ١, ٣؛ آمریکانا، XIX / ٣٨a؛ بریتانیکا، VIII / ١٠٨؛ «دائرةالمعارف ... »، XXIV / ١٥٨؛ درایسدل، ٢٠).
محدودۀ دقیق خاورمیانه به طور قطع مشخص نشده است و هیچ تعریف ثابتی از این منطقه وجود ندارد. به طور معمول کشورهای ترکیه، ایران، اسرائیل، فلسطین، اردن، سوریه، لبنان، عراق، عربستان سعودی، یمن، عمان، امارات متحدۀ عربی، قطر، بحرین، مصر و لیبی در این منطقه جای دارند. سودان و قبرس هم گاهی، اما الجزایر، تونس و مراکش به ندرت جزو کشورهای خاورمیانه برشمرده می‌شوند (نک‌ : برل، ١٥١؛ بومونت، ١٨٦؛ هلد، ٧٤؛ درایسدل، همانجا).
کشورهای مختلف خاورمیانه از بعضی لحاظ از ویژگیهای همسان، از جمله آب‌و‌هوای خشک تـابستـانی و بـارش بهاری ـ زمستانی و کشاورزی بر پایۀ کاشت دیم و گله‌داری و فرهنگ مشترک اسلامی برخوردارند (بومونت، مقدمه، ٣-٤). این منطقه پل ارتباطی میان قاره‌های آسیا، اروپا و افریقا ست؛ این موقعیت راهبردی و وجود منابع گستردۀ نفت در آن اهمیت بسیار به آن داده است (هلد، ٣؛ شوادران، ٣, ٥). بیش از ٦٠ ٪ ذخایر شناخته‌شدۀ نفت جهان در این منطقه قرار دارد. جای داشتن تنگه‌های بسفر، داردانل و آبراهۀ سوئز در محدودۀ خاورمیانه به این منطقه اهمیت دوچندان داده است (هلد، همانجا؛ شوادران، ٨؛ برل، ١٥٣). جداسازی گاز طبیعی از نفت بر اهمیت اقتصادی خاورمیانه افزوده است و افزون بر این، انواع معادن و محصولات کشاورزی صادراتی در این منطقه وجود دارد. نیروی برق در بسیاری مناطق خاورمیانه ارزان و مهم‌ترین منبع تولید انرژی است (نک‌ : شوادران، همانجا؛ بومونت، ٢٥٤؛ برل، ١٥٤). خاورمیانه از نخستین خاستگاههای تمدن بشری است و بسیاری از باورها و آیینهای جهان از اینجا برخاسته است. این منطقه مهد ٣ دین یکتاپرست یهودی، عیسوی و اسلام است (هلد، ١٣-١٤؛ برل، ١٥٥, ١٦١؛ بومونت، ٢٠٠).
خاورمیانه از سدۀ ١٩ م به سبب وضعیت اقتصادی و موقعیت راهبردی‌اش و همچنین کشف معادن نفت در آن و برنامۀ استعماری کشورهای اروپایی، مورد تجاوز آنها قرار گرفت و در جنگهای جهانی اول و دوم صدمات بسیار دید. از آن پس، این منطقه دچار مسائل و مشکلات پیچیده بوده است (نک‌ : لانگریگ، ١٢, ٣٣؛ برل، ١٥٨-١٦١؛ شوادران، ٤-٦).

مآخذ

درایسدل، آ. و ج. ه‌ . بلیک، جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال افریقا، ترجمۀ درۀ میرحیدر (مهاجرانی)، تهران، ١٣٧٤ ش؛ نیز:

Americana;
Beaumont, P. et al., The Middle East: A Geographical Study, London, ١٩٨٨;
Berle, A. A., Tides of Crisis, New York, ١٩٦٨;
Britannica;
Great Soviet Encyclopedia, tr. BSE^٣, New York / London, ١٩٧٦;
Held, C. C., Middle East Patterns, Boulder etc., ١٩٩٤;
Longrigg, S. H., Oil in the Middle East, London, ١٩٦٨;
Shwadran, B., The Middle East, Oil and the Great Powers, New York, ١٩٧٤.
پرویز امین