اَلْوَنْد، شهری در استان قزوین. این شهر با °٣٦ و ´١٠ عرض شمالی و °٥٠ و ´٤ طول شرقی (مفخم، ٣٤)، یكی از شهرهای ١٢ گانۀ استان قزوین ( سازمان ... ، ٣٨) است كه با موقعیتی دشتی و اقلیمی معتدل در ١٢كیلومتری جنوب شرقی شهر قزوین قرار دارد ( فرهنگ جغرافیایی ... ، ١/ ١٩) و از لحاظ اداری جزو بخش مركزی شهرستان قزوین به شمار می‌آید ( سازمان، همانجا). وسعت این شهر حدود ٧/ ٢ كمـ٢ است ( آمارنامه ... ، ٣٠).
شهر امروزی الوند در دهۀ ١٣٢٠ ش آبادی كوچكی با ٦٩٥ نفر جمعیت بود ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا؛ نیز نک‌ : گلریز، ١/ ٩٢٠)، هر چند جمعیت این آبادی مطابق اولین سرشماری عمومی (١٣٣٥ش) ٥٩٥ نفر بود كه در ١٣٤٥ ش به ٧٢٥ نفر رسید. در دهۀ بعدی، عمدتاً به سبب آغاز فعالیتهای صنعتی در شهر البرز از ١٣٤٨ش به بعد، جمعیت این آبادی با رشدی شتابان روبه افزایش نهاد و مهاجرانی از نقاط دیگر، به ویژه زنجان، آذربایجان و گیلان در این محل ساكن شدند ( گزارش ... ، ١٣-١٤، ١٦)، به نحوی كه جمعیت آن در ١٣٥٥ ش به ٥٠٥‘٤ نفر (٩١٠ خانوار) افزایش یافت و تأسیسات و واحدهای خدماتی گوناگون در آن برپا شد ( فرهنگ آبادیها ... ، ٢٢/ ٧٩). از ١٣٥٧ ش، به سبب فعال شدن شهر صنعتی البرز از یك سو و بی‌توجهی به مقررات محدوده‌های شهری از سوی دیگر، جمعیت الوند رشدی شتابان یافت و توسعۀ كالبدی آن در خارج از قلعه به سمت شمال شرقی و شهر صنعتی صورت گرفت. ساخت خانه‌های تعاونی كارگری نیز كمك كرد، تا اینک‌ه در ١٣٦٥ ش الوند به صورت شهر درآمد ( گزارش، ٧، ١٣، ١٦). جمعیت این شهر در این زمان ٩٣٨‘٣٩ نفر بود كه در دورۀ ٥ سالۀ بعدی (تا ١٣٧٠ ش)، یك بار دیگر با افزایشی چشمگیر به ٥٥٧‘٥٤ نفر رسید و به همین ترتیب، تراكم نسبی جمعیت شهر به ٥١٠‘٢٠ نفر در كمـ٢ افزایش یافت ( آمارنامه، همانجا).
فعالیت اقتصادی این شهر پیش از این زراعت، كارگری و باغداری بود. زمینهای كشاورزی الوند كه غالباً از نوع درجۀ یك و دو و از خاكهای حاصل‌خیز به شمار می‌آیند ( گزارش، ١١)، در ١٣٦٠ ش، ٧٦٨ هكتار بود كه عمدتاً (٧/ ٩٨٪) به صورت آبی بهره‌برداری می‌شد. در آن زمان، محصولات عمدۀ الوند عبارت بود از سیب، تره‌بار جالیزی و انگور و علاوه بر آن، گندم آبی (٢٠٠ هكتار)، جو آبی (١٠٠ هكتار)، چغندر قند (٨٠ هكتار) و حبوبات (٢٠ هكتار) ( فرهنگ اقتصادی ... ، ٩٧). یكی از بزرگ‌ترین باغهای واقع در محدودۀ الوند، باغ عمران است كه ٨٥ هكتار وسعت دارد و عمده‌ترین محصولات آن سیب و گلابی است ( گزارش، ٦). آب كشاورزی از طریق چاه و نهر منشعب از شبكۀ طالقان تأمین می‌گردد (همان، ١٢؛ قس: فرهنگ اقتصادی، همانجا). پیش از این، الوند دارای یك رشته قنات بود ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا). در ١٣٦٠ش در الوند ١٥٠‘٢ رأس دام كه عمدتاً (٧/ ٩٧٪) دام كوچك بود ( فرهنگ اقتصادی، همانجا) نگهداری می‌شد. درگذشته بافت گلیم و جاجیم نیز میان اهالی رواج داشت ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
شهر الوند در حال حاضر از لحاظ جمعیتی یكی از شهرهای متوسط، و به سبب مجاورت با شهر صنعتی البرز و بافت جمعیتی آن، یكی از شهرهای مهم كارگری كشور به شمار می‌آید. هستۀ اولیۀ شهر را قلعه‌ای ٤ گوش با ١٨ برج تشكیل می‌داد كه امروزه در جنوب الوند قرار دارد و محلۀ آن هنوز چهرۀ كاملاً روستایی خود را حفظ كرده است ( گزارش، ٧، ١٣). براساس آخرین سرشماری عمومی (١٣٧٥ش)، الوند ٧٥٨‘٦٠ نفر (١٠٨‘١٢ خانوار) جمعیت دارد كه این عده ٣/ ١٢٪ از كل جمعیت شهرستان قزوین را شامل می‌گردد ( سرشماری، «هفتاد و شش»، نیز ٣٦). به این ترتیب، جمعیت این شهر در یك دورۀ ٢٠ ساله (١٣٥٥-١٣٧٥ ش) حدود ٥/ ١٣ برابر رشد یافته است. نسبت جنسی در شهر الوند حدود ١٠٣، و بعد خانوار برابر ٥ نفر است (همان، «هفتاد و شش»).
بیشترین ارتباط الوند با شهر قزوین است ( فرهنگ اجتماعی ... ، ٩٧). در جنوب شرقی الوند تپه‌ای منسوب به دورۀ صفوی و سنگ قبرهایی مربوط به همان دوره وجود دارد (ورجاوند، ٢٧٥).

مآخذ

آمارنامۀ استان زنجان (١٣٧٢ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان زنجان، تهران، ١٣٧٤ش؛
سازمان تقسیمات كشوری جمهوری اسلامی ایران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، كل كشور، مركز آمارنامه ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٥٥ش)، استان مركزی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦١ش؛
فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع كشور، استان زنجان، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع كشور، استان زنجان، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان یكم، دایرۀ جغرافیایی ارتش،تهران،١٣٢٩ ش؛
گزارش طرح مطالعاتی شهر الوند، استانداری قزوین، ١٣٧٧ ش؛
گلریز، محمدعلی، مینودر یا باب الجنۀ قزوین، تهران، ١٣٦٨ش؛
مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ ش؛
ورجاوند، پرویز، سرزمین قزوین، تهران، ١٣٤٩ ش.

عباس سعیدی