بِلْبَیس‌، شهر و شهرستانی‌ به‌ همین‌ نام‌ در استان‌ الشرقیۀ مصر. این شهر در °٣٠ و ´٢٥ عرض‌ شمالی‌ و °٣١ و ´٣٤ طول‌ شرقی‌ در شمال شرقی‌ قاهره‌ در کنار یکی‌ از شاخه‌های‌ دلتای‌ نیل‌ واقع‌ است‌ (حتی‌، ١٦١؛ بریتانیکا).
شهر بلبیس‌ که‌ قبطیان‌ آن‌ را فِلبس‌ می‌خواندند، در دشتی‌ گسترده‌ و پر آب‌ قرار گرفته‌، و اطراف‌ آن‌ را کشتزارهای‌ وسیع‌ پنبه‌ پوشانده‌ است‌ (نک‌ : رکلو، .(X / ٥٨٨ جغرافی‌نویسان‌ مسلمان‌ نام‌ این‌ شهر را به‌ صورتهای‌ گوناگون‌ آورده‌اند (ابوعبید، ١ / ٢٧٢؛ سمعانی‌، ٢ / ٣٠١؛ یاقوت‌ ١ / ٧١٢). به‌ گفتۀ مقریزی‌ (١ / ١٨٣) در تورات‌ از این‌ شهر با نام‌ «حاشان‌» یاد شده‌ است‌.
پیشینۀ بلبیس‌ به‌ روزگار مصر باستان‌ بازمی‌گردد. در دوران‌ حکومت‌ سلسلۀ دوازدهم‌ فراعنۀ مصر، آبراهی‌ در بالای‌ بلبیس‌ حفر شده‌ بود که‌ نیل‌ را به‌ دریای‌ سرخ‌ متصل‌ می‌کرد. این‌ آبراه‌ در روزگار بطلمیوسیان‌ بازسازی‌ شد و تا ٩٠٢ق‌ / ١٤٩٧م‌ که‌ راه‌ دیگری‌ برای‌ رسیدن‌ به‌ هندوستان‌ از طریق‌ دریا کشف‌ شد، مورداستفاده‌ بود (حتی‌، .(٣٢-٣٣
بلبیس در ١٩ق‌ / ٦٤٠م‌ توسط عمرو بن‌ عاص فتح شد (ابن‌عبدالحکم‌، ٥٩؛ کندی‌، ٨). این‌ شهر از مراکز عمدۀ بازرگانی‌ مصر با شام‌ به شمار می‌رفت و به دروازۀ شام مشهور بود (یاقوت‌، همانجا؛ دمشقی‌، ٣٠٥؛ مقریزی‌، همانجا). در ١٠٩ق‌ / ٧٢٧م‌ به‌ روزگار خلافت ولید بن یزید اموی‌، ٣ هزار تن از قبیلۀ قیس‌ برای‌ آبادسازی و رونق‌ بخشیدن به‌ تجارت‌، در این‌ منطقه‌ اسکان داده شدند (نک‌ : کندی‌، ٧٦-٧٧؛ .(EI٢ به نوشتۀ مقدسی بلبیس‌ به‌ روزگار او از نواحی کورۀ حوف‌ و مرکز آن‌ به‌شمار می‌رفت‌ و شهری‌ بزرگ‌ و آباد بود (ص‌ ١٩٣).
بلبیس‌ به سبب‌ موقعیت خاص‌ خود، بارها در معرض هجوم‌ قرار گرفت (نک‌ : لین‌پول‌، ١٧٧-١٧٨؛ گلاب‌، .(٥٩ در نیمۀ نخست‌ سدۀ ٤ق‌ والی‌ مصر بلبیس‌ را در برابر هجوم‌ شامیان‌ تقویت‌ کرد (کاشف‌، ٣٤١). لشکرکشیهای‌ شامیان‌ در سدۀ ٥ق‌ / ١١م‌ موجب‌ شد تا گروهی‌ از اهالی‌ بلبیس‌، این‌ شهر را ترک‌ کنند (مسبحی‌، ١٦٧-١٦٨). در سدۀ ٦ق‌ جدال وزیران‌ مصر، به‌ درگیریهایی‌ میان‌ هواداران‌ آنها در بلبیس‌ و سرانجام‌ به‌ محاصرۀ آن‌ شهر توسط صلیبیان (نک‌ : ابن‌خلکان‌، ٢ / ٤٤٠، ٤٤٤-٤٤٥؛ ابن‌خلدون‌، ٥ / ٢٣٩-٢٤٠) و کشتار مردم‌ و ویرانی‌ شهر منجر شد (لین‌پول‌، ١٨٣-١٨٤؛ گلاب‌، ٥٩-٦٢, ٦٩-٧٠). در سده‌های‌ بعد نیز این‌ منطقه‌ بر اثر جنگهای‌ میان‌ شامیان‌ و مصریان‌ دچار خسارات‌ فراوان شد (نک‌ : ابن‌صیرفی‌، ٢٠١-٢٠٢). در سدۀ ١٠ق‌ / ١٦م‌ عثمانیان‌ بلبیس‌ را تصرف‌ کردند (نک‌ : یحیی‌، ٩٧) و در اواخر سدۀ ١٨م‌ ارتش‌ فرانسه‌ به‌ فرماندهی‌ ناپلئون‌ بناپارت‌ در راه‌ اشغال‌ مصر آنجا را گرفت‌ (همو، ٤٠٠-٤٠٢).
در ١٢٤٢ق‌ / ١٨٢٦م‌ بخش‌ بلبیس، با مرکزیتی‌ به‌ همین‌ نام‌، در استان‌ شرقی‌ ایجاد گردید و سپس‌ در ١٢٨٨ق‌ / ١٨٧١م‌ بخش‌ یاد شده با همان‌ مرکزیت به‌ شهرستان‌ بدل‌ شد ( القاموس...، ١(٢) / ٢٣). جمعیت بلبیس در اواخر سدۀ ١٩م‌، ٣٠٩‘٧ نفر (رکلو، X / ٦٠٧)، و در ١٩٨٣م‌، ٦٠٠‘٨٣ نفر گزارش‌ شده‌ (بریتانیکا) که‌ در ١٣٨٣ش‌ / ٢٠٠٤م‌ به‌ ٨٠٠‘١٣٥نفر افزایش یافته‌ است‌ (نک‌ : «فرهنگ‌...»).

مآخذ

ابن‌خلدون‌، العبر، به‌ کوشش‌ خلیل‌ شحاده و سهیل‌ زکار، بیروت‌، ١٤٠١ق‌ / ١٩٨١م‌؛
ابن‌ خلکان‌، وفیات‌؛
ابن‌ صیرفی‌، علی‌، نزهة النفوس‌ و الابدان‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ حبشی‌، قاهره‌، ١٩٧١م‌؛
ابن‌ عبدالحکم‌، عبدالرحمان‌، فتوح‌ مصر و اخبارها، قاهره‌، ١٤١١ق‌ / ١٩٩١م‌؛
ابوعبید بکری‌، عبدالله‌، معجم‌ ما استعجم‌، قاهره‌، ١٣٦٤ق‌ / ١٩٤٥م‌؛
دمشقی‌، محمد، نخبة الدهر، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
سمعانی‌، عبدالکریم‌، الانساب‌، حیدرآباد دکن‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
القاموس‌ الجغرافی‌ للبلاد المصریة، قاهره‌، ١٩٥٤-١٩٥٥م‌؛
کاشف‌، اسماعیل‌، مصر فی‌ عصر الاخشیدیین‌، قاهره‌، ١٩٨٩م‌؛
کندی‌، محمد، الولاة و القضاة، به‌ کوشش‌ رون‌ گست‌، بیروت‌، ١٩٠٨م‌؛
مسبحی‌، محمد، اخبار مصر فی‌ سنتین‌ ٤١٤- ٤١٥ق‌، قاهره‌، ١٩٨٠م‌؛
مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٩٠٦م‌؛
مقریزی‌، احمد، الخطط ، قاهره‌،١٢٧٠ق‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
یحیى‌، جلال‌، مصرالحدیثة، ١٥١٧- ١٨٠٥م‌، اسکندریه‌، ١٩٨٢م‌؛
نیز:

Britannica, micropaedia, ١٩٨٦;
EI^٢;
Glubb, J., The Lost Centuries, London, ١٩٦٧;
Hitti, Ph., K., History of the Arabs, London, ١٩٣٧;
Lane-Poole, S., A History of Egypt, Karachi, ١٩٧٧;
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٥;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer. com / fr / fr-eg.htm.

پرویز امین