بَلْقاء، نام‌ کوه‌ و استانی‌ در کشور اردن‌. کلمۀ بلقاء (صیغۀ مؤنث‌ صفت‌ ابلق‌) به‌معنای‌ سیاه‌ و سفید است‌ (ابوعبید، معجم‌...، ١ / ٢٧٥) و برخی‌ این‌ نام‌ را منسوب‌ به‌ بالق‌ بن‌ صفر از اخلاف‌ عمان‌ بن‌ لوط دانسته‌اند (سمعانی‌، ١ / ٣٩٣).
استان‌ بلقاء با مساحتی حدود ٠٧٦‘١ کمـ٢ و جمعیتی‌ حدود ١٠٠‘٣٤٦ تن‌ (١٣٨٢ش‌ / ٢٠٠٤م‌) («فرهنگ‌...»)، میان‌ دو استان‌ عَمّان‌ و اِربد در کرانۀ خاوری‌ رود اردن‌ واقع‌ است‌. این‌ استان‌ از شمال‌ به‌ وادی‌ زرقاو از جنوب‌ به‌ وادی‌ موجب‌ محدود می‌گردد، و مرکز آن‌ شهر سَلْط در ٢٩ کیلومتری‌ عمان‌ است‌. ٤٣٪ از اراضی‌ بلقاء را فرورفتگیهایی‌ نسبتاً عمیق‌ تشکیل‌ می‌دهد که‌ بر اثر تأثیرات‌ فرسایندۀ باران‌ به‌ وجود آمده‌اند؛ بقیۀ اراضی‌ بلقاء پوشیده‌ از تپه‌ها و صخره‌هایی‌ است‌ که‌ ارتفاع‌ برخی‌ از آنها به‌ ٥٠٠‘١ متر از سطح‌ دریا می‌رسد. این‌ ارتفاعات‌ که‌ امروزه‌ سلسله‌ جبال‌ سلط نامیده‌ می‌شود، درواقع‌ امتداد جبال‌ بلقاء است‌. بلقاء سرزمینی‌ خشک‌ و لم‌یزرع‌ است‌ و کشاورزی‌ تنها در قعر فرورفتگیها و در سطح‌ جلگه‌های‌ آن‌ امکان‌پذیر است‌ (دباغ‌، ١(١) / ٣٢٣، ٣٢٥، ٢(٢) / ٥٨٩-٥٩٠؛EI٢, I / ٩٩٧.). روستاهای‌ آباد و بستانهای‌ سرسبز که‌ در منابع‌ کهن‌ از آنها یاد شده‌ (نک‌ : یاقوت‌، ١ / ٧٢٨؛ قلقشندی‌، ٤ / ١٠٦)، گویا در همین‌ جلگه‌ها بوده‌ است‌.
انتساب‌ بلقاء به‌ بالق‌ بن‌ صفر، یادآور عمونیهای‌ تورات‌ و قوم‌ لوط است‌ که‌ در سرزمینی‌ که‌ قرآن‌ کریم‌ (مائده‌ / ٥ / ٢٢-٢٥) از مردم‌ آن‌ با عنوان‌ «قوم‌ جبارین‌» یاد کرده‌ است‌، می‌زیسته‌اند (نک‌ : هروی‌، ١٨؛ یاقوت‌، همانجا؛ EI٢, I / ٩٩٨). پیش‌ از ظهور اسلام‌ بلقاء بخشی‌ از قلمرو امپراتوری‌ روم‌ شرقی‌ به‌شمار می‌رفت‌ و بیشتر ساکنان‌ آنجا اعراب‌ بنی‌ تنوخ‌ و بنی‌ سلیح‌ بودند. تیرۀ اخیر به‌ آیین‌ مسیح‌ گرویدند و رومیان‌ فرمانروایی‌ اعراب‌ شام‌ را به‌ آنها واگذار کردند. سپس‌ غسانیان‌ جای‌ آنان‌ را گرفتند (نک‌ : یعقوبی‌، تاریخ‌، ١ / ٢٠٤-٢٠٧؛ ابن‌ حزم‌، ٤٨٨؛ ابوعبید، المسالک‌...، ١ / ٣٦١؛ مجمل‌...، ١٧٣-١٧٤؛ پیگولوسکایا، ٤١٢-٤١٤).
در اوایل‌ دورۀ اسلامی‌ برخوردهایی‌ میان‌ مسلمانان‌ و مسیحیان‌ ساکن‌ در مرزهای‌ روم‌ شرقی‌ روی‌ داد. در ربیع‌الاول‌ ٨ / ژوئیۀ ٦٢٩، کعب‌ بن‌ عُمَیر غفاری‌ به‌ فرمان‌ پیامبر(ص‌) به‌ ذات‌ اَطلاح‌ ــ منطقه‌ای‌ در سرزمین‌ بلقاء ــ حمله‌ کرد (واقدی‌، ١ / ٦؛ ابن‌منظور، ٢ / ١٩٠، ٢٠٠). در جمادی‌الاول‌ همان‌ سال‌، هراکلیوس‌ امپراتور روم‌ شرقی‌ نیز به‌ شام‌ لشکر کشید و در مآب‌ ــ منطقه‌ای‌ در بلقاء ــ فرود آمد. میان‌ دو گروه‌ در موته‌ جنگ شد و مسلمانان‌ شکست‌ خوردند و گروهی‌ از یاران‌ نزدیک‌ پیامبر(ص‌)، از جمله‌ جعفربن‌ ابی‌طالب‌، عبدالله‌ بن‌ رواحه‌ و زید بن‌ حارثه‌ به‌ شهادت‌ رسیدند (ابن‌ هشام‌، ٤ / ١٥-١٩؛ طبری‌، ٣ / ٣٧-٣٩). در ١١ق‌ اسامة بن‌ زید به‌ فرمان‌ پیامبر(ص‌)، با گروهی‌ از مهاجران‌ به‌ سوی بلقاء روانه شد، اما به‌ سبب‌ رحلت‌ پیامبر(ص‌)، سفر اسامه‌ که‌ تا منطقۀ موته‌ پیش‌ رفته‌ بود، ناتمام‌ ماند (ابن‌هشام‌، ٤ / ٢٥٣، ٢٩١؛ علی‌، ٤ / ٢٤٤). در ١٣ق‌ / ٦٣٤م‌ ابوبکر مسلمانان‌ را به‌ جنگ‌ رومیان‌ شام‌ گسیل‌ داشت‌ و یزیدبن‌ ابوسفیان‌ بلقاء را به‌ صلح‌ گشود (طبری‌، ٣ / ٣٨٧، ٤٠٦؛ بلاذری‌، ١٥٥-١٥٦؛ ازدی‌، ٨٥، ١٦١).
در ٣٨ق‌ / ٦٥٨م‌ واقعۀ حکمیت‌ میان‌ ابوموسى‌ اشعری‌ و عمروعاص‌ در همین‌ ناحیه‌ اتفاق‌ افتاد (مسعودی‌، ٣ / ٩٦). در عصر امویان‌، شماری‌ از خلفا و امرای‌ وقت‌ در بلقاء اقامتگاههایی‌ برای‌ خود بنا کردند .(EI٢, I / ٩٩٨) با اینکه‌ یعقوبی‌ («البلدان‌»، ٣٢٦) و ابن‌ خردادبه‌ (ص‌ ٧٧) بلقاء را در این‌ دوره‌ جزو کورۀ دمشق‌ آورده‌اند، چندی‌ پس‌ از آنان‌ طبری‌ (٧ / ٤٦٧)، اصطخری‌ (ص‌ ١٣) و مقدسی‌ (ص‌ ١٨٧) آنجا را از توابع‌ اقلیم‌ فلسطین‌، و مرکز آن‌ را شهر عمان‌ خوانده‌اند (نیز اصطخری‌، ٦٥، ٦٦؛ ابن‌ شاهین‌، ١٩؛ یاقوت‌، ١ / ٧٢٨، ٣ / ٧١٩).
در بلقاء راویان‌، قضات‌ و مشاهیری‌ چند پرورش‌ یافتند که‌ هر کدام‌ در بلندآوازه‌ کردن‌ نام‌ بلقاء سهم‌ بسزایی‌ داشتند (برای‌ اطلاع‌ از اسامی‌ آنان‌، نک‌ : سمعانی، ١ / ٣٩٢-٣٩٣؛ ابن‌منظور، ٣ / ٥٧، ٦٢؛یاقوت‌، همانجا). از جمله‌ آثار تاریخی‌ بلقاء دژی‌ استوار است‌ که‌ توسط ایوبیان‌ بنا شده‌ است‌ (قلقشندی‌، همانجا).

مآخذ

اابن‌حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛ ابن‌خردادبه‌، عبیدالله‌، المسالک‌ والممالک‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٨٩م‌؛ ابن‌شاهین‌ ظاهری‌، خلیل‌، زبدة کشف‌ الممالک‌، فرانکفورت‌، ١٤١٣ق‌ / ١٩٩٣م‌؛ ابن‌منظور، محمد، مختصر تاریخ‌ دمشق‌ ابن‌ عساکر، به‌ کوشش‌ روحیه‌ نحاس‌ و دیگران‌، دمشق‌، ١٤٠٤ق‌ / ١٩٨٤م‌؛ ابن‌هشام‌، عبدالملک‌، السیرة النبویة، به‌ کوشش‌ مصطفى سقا و دیگران‌، قاهره‌، ١٣٥٥ق‌ / ١٩٣٦م‌؛ ابوعبید بکری‌، المسالک‌ والممالک‌، به‌ کوشش‌ وان‌ لون‌ و ا.فره‌، تونس‌، ١٩٩٢م‌؛ همو، معجم‌ مااستعجم‌، به‌ کوشش‌ مصطفى سقا، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛ ازدی‌، محمد، تاریخ‌ فتوح‌ الشام‌، به‌ کوشش‌ عبدالمنعم‌ عبدالله‌ عامر، قاهره‌، ١٩٧٠م‌؛ اصطخری‌، ابراهیم‌، مسالک‌ الممالک‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٧٠م‌؛ بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ انیس‌ طباع‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛ پیگولوسکایا، ن‌.و.، اعراب‌ حدود مرزهای‌ روم‌ شرقی‌ و ایران‌، ترجمۀ عنایت‌الله‌ رضا، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛ دباغ‌، مصطفى مراد، بلادنا فلسطین‌، عمان‌، ١٩٨٥م‌؛ سمعانی‌، عبدالکریم‌، الانساب‌، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ عمر بارودی‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛ طبری‌، تاریخ‌؛ قرآن‌ مجید؛ قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛ علی‌، جواد، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌، ١٩٧٠م‌؛ مجمل‌ التواریخ‌ والقصص‌، به‌ کوشش‌ محمدتقی‌ بهار، تهران‌، ١٣١٨ش‌؛ مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، به‌ کوشش‌ شارل‌ پلا، بیروت‌، ١٩٧٠م‌؛ مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، لیدن‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، ١٩٠٦م‌؛ واقدی‌، محمد، المغازی‌، به‌ کوشش‌ مارسدن‌ جونز، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌ / ١٩٨٤م‌؛ هروی‌، علی‌، الاشارات‌ الى‌ معرفة الزیارات‌، به‌ کوشش‌ ژ. سوردل ـ تومین‌، دمشق‌، ١٩٥٣م‌؛ یاقوت‌، بلدان‌؛ یعقوبی‌، احمد، «البلدان‌»، همراه‌ الاعلاق‌ النفیسۀ ابن‌رسته‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٩١م‌؛ همو، تاریخ‌، بیروت‌، ١٣٧٩ق‌ / ١٩٦٠م‌؛ نیز :

EI٢;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer.com / r / r_jo.htm.
عزت‌ ملاابراهیمی