اِرْساری‌، یكی از قبیله‌های بزرگ‌ تركمن‌ كه‌ در منطقۀ وسیعی میان ساحل چپ آمودریا (جیحون‌) از بخارا تا بلخ‌ و افغانستان‌ پراكنده‌اند.
ابوالغازی‌ بهادرخان مؤلف‌ كتابهای‌ شجرة تراكمه‌ و شجرة ترك‌ كه آثارش مهم‌ترین مأخذ دراین‌زمینه هستند، ارساریها را از سالورها (نك‌ : سومر، ٣٤٤) می‌داند كه‌ آنان‌ نیز خود به‌ قبیله‌های‌ اوغوز منسوبند (همو، ٢٠٨,١٤٠)، اما برخی‌ دیگر از محققان‌ ایشان را منسوب‌ به‌ تیرۀ یازر اوغوز دانسته‌اند (نك‌ : ٦٧٠/ (٢)IA, XII). كلمۀ ارساری‌ به‌ صورتهای ایرساری‌ (ابوالغازی‌، ٢٠٦، جم‌ ؛ مروی‌، ٢/ ٦٢٧، ٣/ ١١٣٤) و ارزاری (وامبری‌، ٣٠٤) نیز آمده است‌. به‌ روایتی ارساری‌ بیك‌ ــ كه این قبیله‌ نام‌ خود را از او گرفته‌ ــ نوۀ بزرگ اوغورجیك‌ آلپ از نسل سالوریان‌ است كه‌ پس‌ از جنگ با بایندر از عراق به منقشلاق در تركستان آمد (EI٢, S, ٢٨٠). احتمالاً وی‌ شخصیتی‌ تاریخی‌ است‌ (همان‌، ٢٨١).
ارساریها در سده‌های‌ ١٠ و ١١ق در اطراف ابوالخان‌ (بالخان‌) زندگی می‌كردند و از تابعان‌ و خراج‌گزاران‌ صفیان‌ (سفیان‌) خان‌ بودند كه‌ در نواحی منقشلاق‌ و اورگنج‌ فرمانروایی داشت‌ (ابوالغازی‌، همانجا) و مالیات‌ و زكات‌ خود را توسط مأمورانی‌ كه‌ «برات‌دار» خوانده می‌شدند، به‌ سفیان‌ خان‌ می‌پرداختند (همو، ٢٠٧). ارساریها بعد از چندی‌ از دادن‌ زكات‌ و مالیات‌ خودداری‌ كردند (همو، ٢٠٦). به‌ همین سبب‌ سفیان‌خان‌ آنان‌ و متحدانشان‌، سالورهای‌ خراسان را مورد حمله قرار داد (همو، ٢٠٨ و بعد).
ارساریها پس‌ از مهاجرت‌ از منقشلاق مدتی نیز تابع‌ امیر بخارا بودند (وامبری‌، همانجا) و در طول سدۀ ١١ق‌ در رویدادهای‌ سیاسی خانات‌ خیوه‌ نقشی‌ مهم‌ داشتند (EI٢, S؛ همانجا) و سپس‌ در فرصتهای مناسب‌ همراه‌ دیگر قبایل‌ تركمن‌، مانند تكه‌، یموت‌ و جز آنها ــ در دورۀ نادرشاه‌ ــ شهرهای ابیورد، سرخس‌، نسا و دیگر نواحی‌ خراسان‌ را مورد حمله‌ قرار می‌دادند (مروی‌، ١/ ١٦٠).
این قبیله‌ كه‌ جمعیت‌ آنان‌ را از ٥٠ هزار تا ١٠٠ هزار خانوار نوشته‌اند، به‌ كشاورزی‌ اشتغال‌ دارند و به‌ ٥ طایفۀ بزرگ‌: اولوتپه‌ (اولوق‌)، گونش‌، ا¸لاجا، بكائول و كارائول‌ تقسیم‌ می‌شوند ، IA)، همانجا).

مآخذ

ابوالغازی‌ بهادرخان‌، شجرۀ ترك‌، به‌كوشش‌ دمزون‌، پترزبورگ‌، ١٢٨٧ق‌/ ١٨٧١م‌؛
مروی‌، محمدكاظم‌، عالم‌آرای‌ نادری‌، به‌كوشش‌ محمدامین‌ ریاحی‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
وامبری‌، آرمینیوس‌، سیاحت‌ درویشی‌ دروغین‌ در خانات‌ آسیای‌ میانه‌، ترجمۀ فتحعلی‌ خواجه‌ نوریان‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌؛
نیز:

EI٢, S;
IA;
Sūmer, F., Oğuzlar (Türkmenler), Ankara, ١٩٧٢.
علی‌اكبر دیانت‌