دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٦ - بطلیوس
بطلیوس
نویسنده (ها) :
عزت ملا ابراهیمی
آخرین بروز رسانی :
پنج شنبه ٢٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَطَلْیوس، نام معرب شهر و ایالت باذاخُث در كرانۀ رود گواذیانا در غرب اسپانیا.
ایالت باذاخث (بطلیوس) با وسعتی بیش از ٦٥٧‘٢١ كمـ٢ بزرگترین ایالت اسپانیا به شمار میرود. شهر باذاخث مركز این ایالت در°٦ و´٥٨ طول غربی و°٣٨ و´٥٣ عرض شمالی در نزدیكی مرز پرتغال قرار دارد (ادریسی، ٢ / ٥٤٥؛ قلقشندی، ٥ / ٢٢٣؛ عنان، دول... ، ٨٠؛ سالم، ١ / ١٣٧؛ بریتانیكا، .(I / ٧١٩ بطلیوس بهسبب قرار گرفتن در دشت مثلث شكل حاصلخیز به مركز مستعدی برای پرورش دام مبدل شده است. گندم و انگور مهمترین محصولات كشاورزی آن است. جنگلهای انبوه بلوط و گردو گرداگرد آن را پوشانده است. معادن غنی سنگ آهن به وفور در آنجا یافت میشود. افزونبر رود گواذیانا، رودهای دویره و تاجه آب آشامیدنی اهالی را تأمین میكنند (سالم، ١ / ١٥١، ١٦١-١٦٣، ١٧٢-١٧٤، ١٧٧؛ مونس، ٥١٣؛ وات، ٢١٢).
پیشینۀ تاریخی
مورخان اسپانیایی بنای بطلیوس را به دورۀ روم باستان نسبت دادهاند (سالم، ١ / ١٤١). در ٢٦١ق / ٨٧٥م امیر محمد فرمانروای اموی اندلس پس از سركوب شورش عبدالرحمان بن مروان جِلّیقی كه به همراهی سایر مخالفان دولت اموی در مناطق اطراف قرطبه به قتل و غارت دست زده بودند، آنان را به بطلیوس راند (ابن عذاری، ٢ / ١٠٤- ١٠٥؛ ابن حیان، ٣٤٥، ٣٥٥؛ ابن اثیر، ٧ / ٢٨٨-٢٨٩). بطلیوس درآن زمان روستایی گمنام و خالی از سكنه بود و از توابع مارده به شمار میرفت (ابوعبید، ٩٠٦-٩٠٧؛ ابن عبدالمنعم، ٤٦) كه پس از پیروزی مسلمانان، گروهی از قبایل عرب در آنجا سكنی یافته بودند (مقری، ١ / ٢٩٨؛ ابن حزم، ١٣٢).
ابن مروان پس از استقرار در عمران و آبادانی بطلیوس كوشید. از آنجا كه این منطقه به سبب برخورداری از موقعیت ممتاز و استراتژیك پیوسته مطامع مسیحیان را برمیانگیخت (سالم، ١ / ١٥٤، ١٥٥)، ابن مروان با پادشاه لئون به طرح دوستی پرداخت، تا ضمن در امان ماندن از تعرض مسیحیان، در سایۀ حمایت آنان با دولت مركزی درآویزد. در نتیجه او توانست در ٢٦٢ق / ٨٧٦م شكست سختی به نیروهای دولت مركزی قرطبه وارد سازد.ابنمروان پس از این پیروزی دامنه تجاوزات خود را وسعت بخشید و به تثبیت پایههای قدرت خود پرداخت. البته در این راه با فراز و نشیبهایی چند مواجه بود (ابن حیان، ٣٦٠ ببـ؛ ابن قوطیه، ١٠١-١٠٢؛ بیضون، ٢٦١-٢٦٢؛ عنان، دولة... ، ١(١) / ٣٠١-٣٠٢). حملههای مكرر سپاهیان امیرمحمد كه طی سالهای ٨٨٥ و ٨٨٦م برای فرونشاندن آتش فتنه بر بطلیوس صورت گرفت، كارساز نشد. چون امیر در كار ابن مروان فرو ماند، سرانجام به خواستۀ وی مبنی بر استقلال در بطلیوس تن داد (نک : ابن اثیر، ٧ / ٤١٦؛ عنان، همان، ١(١) / ٣٠٢؛ دوزی، .(٣٩٦ابن مروان با مالی كه از حكومت مركزی دریافت كرده بود، بر استحكام برج و باروها و شمار دژهای آنجا افزود و مسجد جامع، صومعه، حمام و مساجدی چند بنا كرد (ابوعبید، ٩٠٧؛ ابن عبدالمنعم، همانجا؛ سالم، ١ / ٢٨٤- ٢٨٥).
پس از ابن مروان، فرزندانش به قدرت رسیدند. آنان نه تنها به حكومت مركزی قرطبه وقعی ننهادند، بلكه پیوسته با حكمرانان محلی نیز در پیكار بودند. سرانجام در ٣١٨ق / ٩٣٠م عبدالرحمان سوم الناصر پس از محاصرهای طولانی و نبردی خونین آنجا را از فرزندان ابن مروانجلیقی بازستاند و بدینسان، سیطرۀ پنجاهو اندیسالۀ بنیمروان بر بطلیوس پایان یافت. از آن پس كارگزارانی از سوی دولت اموی در آنجا گمارده میشدند (ابن عذاری، ٢ / ٢١٦-٢١٧؛ سالم، ١ / ٢٩٥-٢٩٦، ٣٣٦-٣٣٧؛ عنان، همان، ١(١) / ٣٣٥؛ لوی پرووانسال،.(II / ٢٤-٢٥
همزمان با افول دولت اموی، شاپور فارسی زمام امور را در بطلیوس به دست گرفت. پس از وفات وی در ٤١٣ق / ١٠٢٢م عبدالله بن افطس، وزیر زیرك و دوراندیش او بر مسند قدرت نشست. شورش پسران شاپور در اشبونه و دستاندازیهای پی در پی بنی عَبّاد، فرمانروایان اشبیلیه مهمترین مشكلات حكومت او بود. پس از مرگ ابن افطس در ٤٣٧ق / ١٠٤٥م نوبت به فرزندش المظفر محمد بن عبدالله رسید. او در تثبیت پایههای قدرت خود و دفاع از مرزها شیوۀ پدر را در پیش گرفت و بارها با عبادیان درآویخت. كشمكشهای متوالی میان المظفر و المعتضد ابن عباد سرانجام با وساطت ابن جهور در ٤٤٣ق / ١٠٥١م خاتمه یافت. المظفر هنوز از جنگهای محلی نیاسوده بود كه مسیحیان از غرب و شرق بر او تاختند. پادشاه نیرومند قشتاله از ٤٤٩ق / ١٠٥٧م به بعد بارها بطلیوس را عرصۀ تاخت و تاز خود قرار داد و سرانجام، المظفر را به پرداخت خراج ملزم گردانید (ابن خلدون، ٤ / ٢٠١، ٢٠٣، ٢٠٥؛ ابن عذاری، ٣ / ٢١١-٢١٣، ٢٣٤ بب ؛ عنان، دول، ٨٠ بب ؛ شحنه، .(٥٣
با مرگ پادشاه قشتاله در ٤٥٧ق / ١٠٦٥م و كشمكشی كه میان فرزندان او بر سر قدرت درگرفت، بطلیوس تا مدتها از آسیب مسیحیان در امان ماند. چون المظفر درگذشت، فرزندانش المنصور یحیی و المتوكل عمر به ترتیب در ٤٦١ و ٤٦٤ق امارت یافتند. بطلیوس در دورۀ زمامداری المتوكل با صلح و امنیت دمساز شد و توسعۀ فراوان یافت و دربار این امیر فرهیخته، كانون علم و ادب به شمار میرفت (عنان، همان، ٨٦- ٨٨).
آنگاه كه زمامداران بطلیوس و اشبیلیه از دفع حملات مجدد مسیحیان فروماندند، از یوسفبنتاشِفین امیر مرابطون یاری خواستند. سپاهیان یوسف به اندلس درآمدند و در ١٢ رجب ٤٧٩ق / ٢٣ اكتبر ١٠٨٦م در نبردی سهمگین مسیحیان را تارومار ساختند. امیر مرابطی در مدت كوتاهی سراسر اندلس را درنوردید و زمامداران
محلی را به تسلیم واداشت. او در ٤٨٧ق / ١٠٩٤م بطلیوس را فتح كرد و به حكومت ٧٥ سالۀ افطسیان بر آنجا پایان داد (ابن خطیب، ١ / ٤٦٠؛ الحلل... ، ٥٣- ٥٨؛ عبدالله زیری، ١٧٤؛ عنان، همان، ٣٥٤-٣٥٦).
آنگاه كه موحدون بر سپاه مرابطون در اندلس سیطره یافتند، ابن وزیر، والی بطلیوس در ٥٤١ق / ١١٤٦م شهر را به فاتحان موحدی وانهاد. موحدون بارها تجاوز پادشاه پرتغال را به این منطقه دفع كردند، تا آنکـه در ٥٦٤ق / ١١٦٩م مسیحیان به فرماندهی مردی حادثهجو به نام جرالدو از شمال شرقی و غرب بر بطلیوس تاختند. پادشاه لئون كه به بطلیوس چشم طمع دوخته بود، به یاری موحدان شتافت و جرالدو را منهزم ساخت. نیروهای تازه نفس موحدی در اوایل سال ٥٦٦ق / ١١٧١م به بطلیوس درآمدند. در همان حال پادشاه لئون از بیم آنکـه شهر به دست پرتغالیها افتد، در حمله به آنجا پیشگام شد؛ اما در نهایت، پیروزی از آن سپاه اسلام بود (ابن خلدون، ٦ / ٣١٢؛ عنان، عصر...، ١ / ٣٢٧- ٣٢٨، ٢ / ٣٥-٣٧، ٤٣-٤٦؛ شحنه، .(٨٥
بطلیوس از آن پس در سایۀ دولت موحدون آرامش یافت. تا آنکـه پس از ٦٢٦ق / ١٢٢٩م با شورش محمد بن یوسف بن هود در اشبیلیه و عنایت موحدون به فرونشاندن آتش فتنه، و در نتیجه غفلت از مناطق غربی اندلس، پادشاه لئون با استفاده از این فرصت، به بطلیوس لشكر كشید. سرانجام در تابستان ٦٢٧ق / ١٢٣٠م بطلیوس از دست مسلمانان خارج شد و به تصرف مسیحیان درآمد (عنان، همان، ٢ / ٣٩٩-٤٠٠، ٥٩٦-٥٩٧).
امروزه برخی از آثار تمدن اسلامی، از جمله بقایای دژهای سدۀ ٣ق / ٩م در آنجا به چشم میخورد ( بریتانیكا،I / ٧١٩ ؛ عنان، نهایة ... ، ٥١٧). بطلیوس در دورۀ تمدن اسلامی اندیشمندان و فرهیختگان بیشماری را در دامن خود پروراند و محدثان، نحویان، شاعران، نویسندگان و فقیهان ناموری از آنجا برخاستند (نکـ: ابن بشكوال، ٢ / ٦٣٩؛ سمعانی، ٢ / ٢٥٩-٢٦٠؛ ابنخلكان، ٣ / ٩٦- ٩٨؛ یاقوت، ١ / ٦٦٤).
مآخذ
ابن اثیر، الكامل؛
ابن بشكوال، خلف، الصله، قاهره، ١٩٦٦م؛
ابن حزم، علی، جمهرة انساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ابن حیان، حیان، المقتبس، به كوشش محمود علی مكی، بیروت، ١٩٧٣م؛
ابن خطیب، محمد، الاحاطة فی اخبار غرناطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٧٥ق / ١٩٥٥م؛
ابن خلدون، العبر، به كوشش خلیل شحاده و سهیل زكار، بیروت، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، صفة جزیرة الاندلس، به كوشش لوی پرووانسال، قاهره، ١٩٣٧م؛
ابن عذاری، احمد، البیان المغرب، ج ٢، به كوشش دوزی، لیدن، ١٨٤٩م، ج ٣، به كوشش كولن و لوی پرووانسال، بیروت، دارالثقافه؛
ابن قوطیه، محمد، تاریخ افتتاح الاندلس، به كوشش ابراهیم ابیاری، قاهره / بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
ابوعبید بكری، عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق / ١٩٨٩م؛
بیضون، ابراهیم، الدولة العربیة فی اسبانیة، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
الحلل الموشیة، به كوشش سهیل زكار و عبدالقادر زمامه، فاس، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
سالم، سحر عبدالعزیز، تاریخ بطلیوس الاسلامیة و غرب الاندلس فی العصر الاسلامی، اسكندریه، ١٩٨٩م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان معلمی، حیدرآباد دكن، ١٣٨٣ق / ١٩٦٣م؛
عبدالله زیری، مذكرات، به كوشش لوی پرووانسال، قاهره، ١٩٥٥م؛
عنان، محمد عبدالله، دولة الاسلام فی الاندلس، قاهره، ١٩٦٠م؛
همو، دول الطوائف، قاهره، ١٣٨٠ق / ١٩٦٠م؛
همو، عصرالمرابطین و الموحدین فی المغرب و الاندلس، قاهره، ١٣٨٣ق / ١٩٦٤م؛
همو، نهایة الاندلس، قاهره، ١٣٨٦ق / ١٩٦٦م؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشی، قاهره، ١٣٨٣ق / ١٩٦٣م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
مونس، حسین، تاریخ الجغرافیة و الجغرافیین فی الاندلس، قاهره، ١٩٨٦م؛
وات، مونتگمری، اسپانیای اسلامی، ترجمۀ محمدعلی طالقانی، تهران، ١٣٥٩ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:
Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
Chejne, A., Muslim Spain its History and Culture,
Dozy, R., Spanish Islam, tr.F.G.Stokes,
Levi-Provencal, E., Histoire de l'Espagne musulmane,
عزت ملاابراهیمی