اُبُلّه، شهری باستانی در كنار رود دجله و در شمال نهر بزرگ اُبُلّه. به قول ابن خردادبه فاصلۀ آن تا شهر بصره ٤ و تا شهرها اهواز ٣١، واسط ٥٤ و بغداد ١٠٤ فرسنگ (ص ١٩٤) و به گفتۀ مقدسی در یك منزلی خوزیه (حویزه) بوده است (ص ١٣٥). مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی ‌ابله را به اسامی‌ مختلفی یاد كرده‌اند: ابن قتیبه آن را «طِخْفَه» نامیده (ادب الكاتب، ٣٣١) و طبری آن را «فرج الهند» نوشته است (١ / ٢٠١٦، ٢٠٢١). برخی برای آن ریشه‌ای نبطی (آرامی) عنوان كرده و ظاهراً بر اساس افسانه‌ای آن را مأخوذ از نام زنی به نام «هُوبَی» دانسته‌اند كه گویا در آنجا می‌زیسته است، براساس این افسانه كسانی كه در این مكان به كار اشتغال داشتند، شب هنگام ابزارهای خود را نزد زنی به نام «هوبی» می‌گذاشتند. پس چون زن درگذشت، گفتند «هوبی لیٰ» یعنی هوبی مرد و ابله چنین نامیده شد (بكری، ١ / ٩٨) و یا گفتند «هوبالَتّا» یعنی هوبی رفته است (جوالیقی، ١٦) و یا گفتند «هُوبُ لاّكا»یعنی هوب اینجا نیست، پس فارسیان آن را «هوبُلَّت» تلفظ كردند و در زبان عربی به شكل «اُبّله» درآمد (یاقوت، ١ / ٧٧). اما محققان جدید براساس روایت پریپلوس ماریس اریترائی گفته‌اند كه ممكن است ابله همان اپولوگوامپریون یونانی باشد كه در نزدیكی ساحل قرار داشته است (دائرةالمعارف الاسلامیة) و لسترنج تصریح كرده است كه ابله همان ایولوگوس یونانی است (صص ٣٤، ٦٨).
ابن خردادبه (ص ٧) اُبُلّه را با دست میسان (دشت میشان) یكی شمرده و یاقوت (٢ / ٤٥٥) آن را مركز همین ناحیه دانسته است، در حالی كه دشت میشان در ساحل شرقی دجله قرار دارد و ابله در ساحل غربی آن بود است (دانشنامه). لسترنج و به پیروی از او دیگران گفته‌اند كه بصرۀ جدید در جایگاه ابله بنیان نهاده شده است (ص ٦٨)، اما هیچ دلیل مستندی در دست نیست كه این نظریه را تأیید كند، جز اینكه بعضی به استناد وجود ناحیه‌ای به نام «العَشّار» در بصرۀ امروزی احتمال داده‌اند كه چون در ابلّه ناحیه‌ای به نام مشهد العَشّار وجود داشته است، شاید العشار بصره همان مشهد العشار ابله باشد. این نظر به دو دلیل مردود است: نخست آنكه به تصریح همۀ مورخان و جغرافی‌دانان بصره در چهار فرسخی ابله بنا شده بود و تا قرن ٨ق / ١٤م بصره و ابله هر دو جدا از هم وجود داشتند و هیچ دلیلی در دست نیست كه بصره بر خرابه‌های ابله ساخته شده باشد. دیگر آنكه ناحیه‌ای كه در ابله بود، مشهد العشار نامیده می‌شد نه عشار. بر اساس تحقیقات فؤاد افرام، مشهد العشار نیز همراه با خود ابله از میان رفته است (بستانی ف، ٢ / ٢٧٤-٢٧٦).

سابقۀ تاریخی

بر اساس منابع اسلامی‌ سابقۀ تاریخی شهر ابله به هزارۀ دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد. براساس برخی روایات، همان قریه‌ایست كه موسی و خضر (ع) در آخرین مرحلۀ همراهی، از آن گذشتند (حمیری، ٨). ابن خلدون از حملۀ بختنَصَّر (نَبوكَدْ نَصَّر) از پادشاهان بنی‌اسرائیل، به عربها كه در جزیرةالعرب و میان ایله و ابله اتفاق افتاده خبر داده است (٣(١) / ٣٢٢، ٤٩٥) گردیزی بنای شهر ابله را به اردشیر درازدست (٤٦٦-٤٢٤ق‌م) نسبت داده و نام آن را بهمن اردشیر خُرّه ذكر كرده است (ص ١٥)، اما در بعضی منابع بنای شهر را به اردشیر بابكان مؤسس سلسلۀ ساسانیان (٢٢٤-٢٤١م) نسبت داده‌اند (ابن قتیبه، المعارف، ٦٥٤؛ ابن فقیه، ١٩٨). به نوشتۀ دینوری، وَهْرِز، یكی از سرداران انوشیروان، در حدود ٥٧٠م برای جنگیدن با حبشیان و راندن آنان از یمن با سپاه خویش از این بندر سوار بر كشتی شد و به یمن رفت (ص ٦٤) و به گفتۀ طبری پادشاهان ایران برای دفاع در برابر هجوم اعراب صحرانشین به مرزهای كشور ٥٠٠ تن سوار با تجهیزات جنگی در این شهر نگاه می‌داشتند (١ / ٢٣٨٤). به گفتۀ ابن سعد، سنان بن مالك (پدر صُهَیب رومی‌ از یاران پیامبر اسلام (ص) و به روایتی برادرش، از جانب كسری به فرمانداری ابله منصوب شده بود (٣ / ٢٢٦). روایت ابن سعد، با سخن ابن عبدربه (٣ / ٣١٠) كه این انتصاب را از سوی نعمان بن منذر، فرمانروای حیره دانسته، منافات ندارد، زیرا حاكم حیره خود از جانب شاه ایران منصوب می‌شده است (نک‌ : ابن اثیر، ١ / ٤٨٣- ٤٨٨).
پس از ظهور اسلام و در دوران خلفای راشدین این شهر به دست مسلمانان فتح شد. اختلاف است كه چه كسی فاتح این شهر بوده است. در یك روایت فتح شهر در ١٢ق / ٦٣٣م و در زمان ابوبكر بن ابی قُحافه نخستین خلیفۀ مسلمانان و به دست خالد بن ولید (د ٢١ق / ٦٤١م) رخ داده است (ابن سعد، ٧ / ٧٥-٧٦؛ شباب، ١ / ١٠٠، ١١٤)، اما در روایتی دیگر، شهر در ١٤ق / ٦٣٥م و در خلافت عمر بن خطاب، خلیفۀ دوم و به دست عُتبة بن غزوان فتح شده است (همو، ١ / ١١٣، ١١٥؛ بلاذری، ٣٣١). به نظر می‌رسد كه ابله دو بار توسط مسلمانان فتح شده باشد، زیرا بر اساس روایت اول ابوبكر به خالد بن ولید دستور داد كه در حمله به عراق نخست از ابله آغاز كند (ابن اثیر، ٢ / ٣٨٤) و در روایت دوم آمده است كه عُتبة پس از فتح ابله نامه‌ای به عمر بن خطاب نوشت و در آن نامه از موقعیت مهم بازرگانی و بندرگاه بودن ابله برای كشتیهایی كه از هند و چین و عمان و بحرین می‌آیند سخن به میان آورد (بلاذری، ٢٣٧). با این حال، طبری با اشاره به اختلاف مورخان و نقل هر دو قول در باب فتح ابله، قول دوم را ظاهراً ترجیح داده است (١ / ٢٠٢٥، ٢٠٢٦). در فتح ابله بر اساس روایات اسلامی ‌٧٠ تن از مسلمانان شهید شدند كه در مكان شهادت آنان مسجد ابله ساخته شد. از پیامبر اسلام روایت كرده‌اند كه از شهدای ابله خبر داده و مقام آنان را با شهدای بدر یكی دانسته است (شباب، ١ / ١١٥). در این جنگ مسلمانان غنائم بسیاری به دست آوردند (طبری، ١ / ٢٣٨٤).
پس از فتح ابله عمر بن خطاب نخست عثمان بن ابی‌العاص‌بن بشر ثقفی (ابن سعد، ٧ / ٤٠) و سپس كِلاب بن اُمَیة بن اسكر بن عبدالله را به فرمانداری آن منصوب كرد (ابوالفرج، ١٨ / ١٥٦). اَنَس بن سیرین، برادر محمد بن سیرین خوابگزار معروف، یكی دیگر از فرمانداری است كه در زمان ابن زبیر (د ٧٣ق-٦٩٢م) به حكومت این شهر انتخاب گردید. ابوالملیح عامر بن اُسامة بن عمیر هُذَلی (د ١١٢ق / ٧٣٠م) نیز بر این شهر حكومت كرده است (ابن سعد، ٧ / ٢٠٧، ٢١٩، ٢٢٠).
ابله دوبار در فتنۀ ١٤ سالۀ صاحب الزنج (علی بن محمد بن احمد علوی) دستخوش تاخت‌وتاز و كشتار زنگیان قرار گرفت: نخست در زمان سوّار بن عبدالله قاضی (د ٢٤٥ق / ٥٨٩م) كه مردم شهر كشتار شدند (جاحظ، ١ / ١٩٥) و بار دیگر در ٢٥٥ق / ٨٦٨م كه صاحب الزنج بر بصره و ابله و دیگر نقاط عراق مسلط شد. در این بار به نوشتۀ یعقوبی صاحب الزنج پس از تصرف شهر، آن را به آتش كشید و مردم آن را قتل عام كرد (٢ / ٥٠٧). خلیفه عباسی، المعتمد علی الله (د ٢٥٦ق / ٨٦٩م) نخست سعید‌بن صالح را به جنگ صاحب الزنج فرستاد (یعقوبی، همانجا)، سپس جعلان ترك همراه با ابوالاحوص باهلی را كه به فرمانداری اُبله انتخاب شده بود، به جنگ وی اعزام كرد (ابن اثیر، ٧ / ٢١٥) و پس از وی المولّد از جانب معتمد به جنگ او به ابله رفت (همو، ٧ / ٢٤٦)، تا اینكه ابواحمد الموفق بالله برای جنگ با صاحب الزنج به ابله وارد شد و صاحب الزنج شكست خورد و كشته شد (همو، ٧ / ٤٠٢-٤٠٥). در ٣٢٥ق / ٩٣٦م ابوعبدالله بَریدی و برادران وی بر ابله مسلط شدند (ابوعلی مسكویه، ٥ / ٣٧٢-٣٧٣) و در ٣٣١ق / ٩٤٢م یوسف بن وجیه حاكم عمان فرزندان بریدی را شكست داد و بر آنجا مسلط گردید (همو، ٦ / ٤٦؛ همدانی، ١ / ١٣٥). در ٣٤٠ق / ٩٥١م ابومحمد مهلبی وزیر خلیفۀ عباسی در ابله با حاكم عمان به جنگ پرداخت، اما شكست خورد (العیون و الحدائق، ٤(٢) / ١٩٢). اصطخری (د ٣٤٦ق) ابله را شهری كوچك، اما آباد و پر نعمت دانسته كه به دجله محدود می‌شده است (ص ٨١). در ٣٥٦ق / ٩٦٦م معزالدوله دیلمی ‌(د حدود ٣٥٦ق) برای جنگ با عمران بن شاهین به واسط و سپس به ابله رفت و در آنجا سپاهی تجهیز كرد و به عمان فرستاد (ابن اثیر، ٨ / ٥٦٨، ٥٧٣). مقدسی (د ٣٨٠ق / ٩٩٠م) آن را شهری بر كنارۀ دجله و در دهانۀ نهر بصره كه در شمال آن قرار داشته توصیف كرده که دارای مسجد جامع بزرگی بوده است (ص ١١٨). در ٣٩٤ق / ١٠٠٣م ابوالعباس‌بن واصل در شهر ابله با ابوسعید بن ماكولا به جنگ پرداخت و او را منهزم كرد (ابن اثیر، ٩ / ١٠٨). در ٤٢٥ق / ١٠٣٣م جلال‌الدوله دیلمی ‌بر بصره و نواحی آن مستولی شد، اما ابوالقاسم ظهیرالدین برادر زن بختیار دیلمی ‌برادر جلال‌الدوله كه والی ابله بود، با او به جنگ پرداخت و خود به ابوكالیجار كه از مخالفان جلال‌الدوله بود، پیوست (همو، ٩ / ٤٣٠-٤٣١).
این شهر تا اوایل قرن ٥ق / ١١م رونق بسیار داشته و ناصرخسرو از كاخها، بازارها، مساجد، كاروانسراها و آبادانی آن سخن گفته و تصریح كرده است كه او خود این شهر را دیده است. وی ابله را دارای دو قسمت شمالی و جنوبی دانسته است (ص ١٥٩). كامل‌ترین توصیف ابله را قزوینی بدین شرح به دست داده است: شهر دارای دو قسمت شرقی و غربی است. قسمت شرقی كه در قدیم به «شاطی عثمان» (عثمان بن ابان بن عثمان بن عفان) معروف بوده، اكنون ناحیه‌ای است آباد و پر درخت بر كنار دجله با نهرها و باغها و بستانها كه نهرهایش از دجله سرچشمه می‌گیرد ولی قسمت غربی ویران شده است، با این حال بنای معروف به مشهد العشار، مشرف بر دجله، بر جای مانده است ... (صص ٢٨٦-٢٨٧). ابن بطوطه (د ٧٥٦ق / ١٣٥٥م) ظاهراً آخرین فردی است كه مشاهدات خود را دربارۀ ابله می‌نویسد. وی در قرن ٨ق / ١٤م از این شهر گذشته و آن را قریه‌ای كوچك دانسته است (ص ١٨٩). از اواخر قرن ٨ق / ١٤م به بعد دیگر سخنی دربارۀ ابله دیده نمی‌شود و آنچه در كتابها دربارۀ آن آمده، نقل گفته‌های پیشینیان است. به نظر می‌رسد كه ابله از این تاریخ به كلی از میان رفته و جز نامی ‌از آن باقی نمانده بوده است (لسترنج، ٦٨).
این شهر در روزگاران كهن یكی از بنادر مهم تجاری و بازرگانی و اقتصادی به شمار می‌رفته است و كشتیهای بازرگانی از چین، هند، عمان و بحرین به این بندرگاه می‌آمدند و لنگر می‌انداختند (بلاذری، ٣٣٧). به گفتۀ ابن فقیه همدانی بازرگانان یهودی كه «راهدانیه» نامیده می‌شدند و به زبانهای فارسی، رومی، عربی و فرنگی سخن می‌گفتند، كالاهای بازرگانی خود را كه عبارت بود از مُشك و عود و جز آنها از فرنگستان با كشتی به انطاكیه و سپس به بغداد و از آنجا به اُبُله می‌آوردند و در آنجا به فروش می‌رساندند (ص ٢٧٠). به روایت پریپلوس این شهر (آپولوگوس) یك بازار پارسی (پارتی) بوده و از آنجا مروارید و پارچه‌های ارغوانی، می، خرما، زر و برده به یمن صادر می‌شده (حورانی، ١٨). پارچه‌های كتان نیز در آنجا بافته می‌شد (مقدسی، ١٢٨). ابله با هند داد و ستد تجاری داشته است (حورانی، ١٩). كارگاه كشتی‌سازی آن نیز از شهرت برخوردار بوده است (دائرةالمعارف الاسلامیة). با رونق گرفتن شهر بصره از اهمیت ابله كاسته شد تا جایی كه رفته رفته رو به ویرانی گذاشت و سرانجام از میان رفت.
نهر ابله یكی از دلائل اشتهار شهر ابله در سده‌های میانه است. این نهر نخست به دستور زیادبن ربیع حارثی و یا زیادبن ابی‌سفیان در ٣٠ق / ٦٥٠م تا نزدیكی كوهی نزدیك ابله حفر شده (شباب، ١ / ١٧٥)، اما ابن قتیبه، عبدالله بن عامر را نخستین كسی می‌داند كه دستور حفر نهر ابله را داده است (المعارف، ٣٢١). در بعضی منابع آمده است كه حفر آن در زمان خلافت عمر بن خطاب آغاز شد و در دورۀ خلافت عثمان بن عفان به پایان رسید (حمیری، ٨). اصطخری طول نهر ابله را چهار فرسخ نوشته و گفته است كه در حاشیۀ این نهر از دو سوی كوشكها و بوستانهای به هم پیوسته است (ص ٨١) و مقدسی منشأ دو نهر ابله و مَعْقِل را رود دجله دانسته (ص ١١٧) كه در بصره به هم می‌پیوندند (ناصرخسرو، ١٥٩). در قرن ٨ق / ١٤م مستوفی تنها از این نهر یاد كرده و نامی ‌از شهر ابله به میان نیاورده است (ص ٣٨). اغلب نویسندگان قدیم از جمله ابن فقیه همدانی (ص ١٠٤) نهر ابله را به نقل از اصمعی یكی از بهشتهای سه گانۀ دنیا به شمار آورده‌اند (قس: قزوینی، ٢٨٦).

شخصیتهای منسوب به ابله

دانشمندان و محدثان بسیاری از این شهر برخاسته‌اند و یا به این شهر منسوبند، از آن جمله‌اند: ابوهاشم كثیر بن سلیم اُبُلّی محدث، ابومحمد شیبان بن ابی شیبه اُبُلّی محدّث، ابوالحسن احمد بن حسن بن ابان مُضَری ابلی محدث، ابوبكر احمد بن محمد بن فضل قیسی اُبُلّی، ابوعبدالله محمد بن علی بن اسماعیل بن فضل اُبُلّی (سمعانی، ١ / ٩٨- ٩٩)، حفص بن عمر بن اسماعیل ابلی محدث و اسماعیل بن حفص ابوبكر ابلی (یاقوت، ١ / ٧٨).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن بطوطه، محمدبن عبدالله، رحله، بیروت، ١٩٦٤م؛
ابن‌خردادبه، عبیدالله بن عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابن خلدون، تاریخ، بیروت، ١٩٥٦م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٨م؛
ابن عبدربه، احمدبن محمد، العقد الفرید، به كوشش عبدالمجید الترحینی، بیروت، ١٤٠٤ق؛
ابن فقیه همدانی، احمدبن محمد، مختصر البلدان، به كوشش یان دخویه، لیدن، ١٨٨٥م؛
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، ادب الكاتب، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٨٢ق؛
همو، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ق؛
ابوعلی مسكویه، احمدبن محمد، تجارب الامم، به كوشش، ه‌ ف. آمد روز، قاهره، ١٣٣٢ق؛
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، بیروت، دارالفكر؛
اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالك الممالك، به كوشش یان دخویه، لیدن، ١٨٩٤م؛
بستانی ف؛
بكری، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفی السقا، قاهره، ١٣٦٤ق؛
بلاذری، احمدبن یحیی، فتوح البلدان، به كوشش رضوان محمد رضوان، بیروت، ١٣٩٨ق؛
جاحظ، عمروبن بحر، رسائل، به كوشش عبدالسلام محمد‌ هارون، قاهره، ١٣٨٤ق؛
جوالیقی، ابومنصور، المعرب، به كوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٩٠ق؛
حمیری، محمدبن عبدالمنعم، الروض المعطار، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠م؛
حورانی، جرج ف .، دریانوردی عرب در دریای هند، ترجمۀ محمد مقدم، تهران، ١٣٣٨ش؛
دائرةالمعارف الاسلامیة؛
دینوری، ابوحنیفه، اخبار الطوال، به كوشش عبدالمنعم عامر و جمال‌الدین الشیال، قاهره، ١٩٦٠م؛
سمعانی، عبدالكریم بن محمد، الانساب، به كوشش عبدالرحمن بن یحیی المعلمی ‌الیمانی، حیدرآباد دكن، ١٣٨٢ق؛
شباب، خلیفة بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، قاهره، ١٣٨٧ق؛
طبری، تاریخ؛
العیون و الحدائق، به كوشش عبدالمنعم داود، نجف، ١٣٩٢ق؛
قزوین، زكریابن محمد، آثار البلاد، بیروت، ١٣٨٠ق؛
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، زین الاخبار، به كوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٤٧ش؛
لسترنج، گ، بلدان الخلافة الشرقیة، ترجمۀ بشیر فرنسیس و كوركیس عواد، بیروت، ١٤٠٥ق؛
مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، به كوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق / ١٩١٣م؛
مقدسی، محمدبن احمد، احسن التقاسیم، به كوشش یان دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
ناصرخسرو، ابومعین، سفرنامه، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٤ش؛
همدانی، محمدبن عبدالملک، تكلمة تاریخ الطبری، به كوشش آلبرت یوسف كنعان، بیروت ١٦٩١م؛
یاقوت، بلدان، بیروت، ١٣٧٤ق؛
یعقوبی، احمدبن واضح، تاریخ، بیروت، دارصادر.

علی رفیعی