آرْزاو، بندری در سواحل شمال غربی الجزایر، در کرانۀ دریای مدیترانه. این بندر کوچک اکنون با املاهای آرْزو و آرزیو نوشته می‌شود. این نام در زبان بربرها آرزیو و شکل باستانی آن آرسِناریا بوده است (وبستر، ٨٠؛ دایرةالمعارف اسلام) و آرزاو تلفظ عربی این نام است.
آرزاو در قدیم در محلی واقع در ٧٠ کیلومتری شرق شهر کوچک کنونی، مابین وَهران (در منابع غربی اُران) و مُسَتغانِم، در ناحیۀ ساحلی جلگۀ سیرات، در منطقۀ پورتوس ماگنوس، سنت‌لوی کنونی که هنوز آرزاو کهنه نامیده می‌شود، قرار داشته است. این بندر از قرون وسطى بندری مسلمان‌نشین بوده است. بکری (د ٤٨٧ق / ١٠٩٤م) به خرابه‌های باقی‌مانده از دورۀ رومیان در اطراف آن که کاملاً خالی از سکنه بوده، اشاره کرده است. او همچنین از ٣ قلعه در کوهستانهای اطراف آرزاو که در آن هنگام به عنوان رباط از آنها استفاده می‌شده، نام برده است. این ٣ قلعه ظاهراً صومعه بودند و از آن جهت اهمیت داشتند که در سواحل شمالی سرزمینهای بربر، دیرهای دارای استحکامات نظامی بسیار نادر بوده و ظاهراً آرزاو بدین سبب اهمیت نظامی و مذهبی داشته است. بکری (ص ٧٠) همچنین به وجود جیوه و آهن در کوههای اطراف آرزاو «که چون آتش بدان رسد، بوی خوش از آن برخیزد»، اشاره کرده است.
مهاجران اندلسی فعالیتهای دریانوردی را در این بندر رونق بخشیدند. در قرن ٦ ق / ١٢م عبدالمؤمن از سلسلۀ موحدین (٥٢٤ – ٥٥٨ ق / ١١٣٠-١١٦٣م) آرزاو را با کشتیهایی که برای فتح افریقیه تدارک دیده بود، تجهیز کرد. محمدبن محمد ادریسی (٤٩٣-٥٦٠ ق / ١١٠٠- ١١٦٥م) به فعالیتهای اقتصادی این دورانِ آرزاو اشاره کرده است، و آن را مرکزی نامیده است که غلۀ نواحی فلاحتی اطراف بدان وارد و از آن ناحیه به سایر مناطق صادر می‌شود (ادریسی، ١٠٠). گرچه حسن بن محمد وزان زیاتی معروف به لئون افریقیه‌ای (٨٨٨-٩٥٧ق / ١٤٨٣-١٥٥٠م) در فهرستی که از شهرهای کوچک و بزرگ ساحل شمالی الجزایر به دست داده، ذکری از آرزاو نکرده است، اما بازرگانان ایتالیایی در همین دوران (سدۀ ٨ و ٩ق / ١٤ و ١٥م) از آرزاو دیدن کرده‌اند (بریتانیکا). ترکها در قرن ١٠ق / ١٦م بر آرزاو دست یافتند و استحکاماتی در آنجا بنا نهادند. بعدها، شاید در قرن ١٢ق / ١٨م آرزاو مسکن قبایل بُطّیوه از قبایل بربر گردید که از ریف مراکش بدان‌سو آمده بودند. در ١٢٤٧ق / ١٨٣١م، امیر عبدالقادر الجزایری (١٢٢٢-١٣٠٠ق / ١٨٠٧-١٨٨٣م) بر آرزاو چیره شد. ٢ سال بعد ژنرال لوئی دمیشل (١٧٧٩-١٨٤٥م) بر آن دست یافت و براساس معاهدۀ ١٨٣٧م آرزاو بخشی از مستعمرات فرانسه گردید. آرزاو جدید درواقع در اطراف لنگرگاهی که فرانسویها در ١٨٦٣م بنا کرده بودند، گسترش یافت.
آرزاو کنونی در °٣٥ و ´٥١ عرض شمالی و °٥ و ´١٩ طول غربی، در شمال غربی الجزایر نزدیک دهانۀ اوئد ماگون قرار دارد و بخشی از استان وَهران است که در ٢٢ کیلومتری شمال شرقی شهر وَهران واقع شده و جمعیت آن براساس سرشماری ١٩٦٦م، ٤٩٩’١١ نفر است. مهم‌ترین واقعۀ تاریخی در دوران جدید حیات این بندر، حملۀ نیروهای متفقین در طول جنگ دوم جهانی به آن است. مقارن حملۀ وسیع متفقین به شمال آفریقا، در نیمه‌شب ٨ نوامبر ١٩٤٢م سربازان آمریکایی، به پشتیبانی نیروی دریایی انگلستان در بندر آرزاو پیاده شدند (چرچیل، ٤ / ٥١٠).
بندر آرزاو از بنادر مهم الجزایر (وزارت بازرگانی، ١٨) و از نظر اقتصادی از مراکز فعال این کشور است. از لحاظ صنعتی کارخانۀ تبدیل گاز مایع و پالایشگاه نفت و صنایع پتروشیمی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، آرزاو پایانۀ لوله‌کشی گاز مایع از حاسی‌الرّمل است که از ١٩٦٤م بهره‌برداری از آن آغاز گردیده است. بخش اعظم گاز صادراتی الجزایر به انگلستان و فرانسه از این بندر ارسال می‌شود. در آرزاو برخی فعالیتهای ماهیگیری به چشم می‌خورد. از محصولات مهم دیگر آن نوعی گیاه به نام اسپارتوست که در سواحل شمال آفریقا می‌روید و در صنایع کاغذسازی کاربرد دارد و نیز نمک است که از نمکزارهای آرزاو در ١١ کیلومتری جنوب شهر به دست می‌آید. از آرزاو محصولات کشاورزی نظیر انگور، غلات و پنبه صادر می‌شود.

مآخذ

آمریکانا؛
ادریسی، محمد بن محمد، نزهة‌المشتاق، رم، ١٩٧٢، ١ / ٢٧١؛
بریتانیکا؛
بکری، عبدالله بن عبدالعزیز، المغرب، به کوشش دوسلان، الجزیره، ١٨٥٧م؛
چرچیل، وینستون، خاطرات، ترجمۀ تورج فرازمند، تهران، نیل، ١٣٦١ش؛
دایرةالمعارف اسلام، دایرةالمعارف اسلامیه؛
العربی، اسماعیل، دولت بنی‌حماد ملوک‌القلعه و بجایة، الجزایر، الشرکة ‌الوطنیه للنشر والتوزیع، ١٩٨٠م، ص ٢٤٢؛
غروی، محمد، جغرافیای آفریقا، تهران، دانشگاه تربیت معلم، ١٣٥٦ش، ص ٢٠٩؛
لاروس، (ذیل، Arzew، Desmichels)؛
مایر؛
وبستر جدید جغرافیایی؛
وزارت بازرگانی، (مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای بازرگانی)، الجزایر، تهران، خرداد ١٣٦١ش.

جعفر شعار