بردسیر معرب برشیر مأخوذ از به اردشیر است. این نام در زبان پهلوی «وِهْ اَرْتَخْشیر» بوده که بعدها به «وه اردشیر» و «بِه اردشیر» تبدیل شده است (نک‌: نولدکه، ٦١؛ بارتولد، ١٣٧؛ لسترنج، ٣٠٣). برخی از جغرافی‌نویسان نام بردسیر را به معنای منطقۀ سردسیر در مقابل گرمسیر آورده‌اند (نک‌: زین العابدین، ١٣٤). تا قرن ٨ق/١٤م نام بردسیر بر مرکز ولایت کرمان (شهر کنونی کرمان) اطلاق می‌شد. پس از این تاریخ، نام کرمان نیز در منابع به جای بردسیر به کار برده می‌شده است (نک‌: شبانکاره‌ای، ١٨٨). ظاهراً از قرن ١٠ق به بعد نام بردسیر دیگر برای اطلاق به مرکز ایالت به کار برده نشد (EI٢ , V/١٥٠). بردسیر به‌تدریج به ناحیۀ کوهستانی غربی کرمان (بلوک بردسیر) و در نهایت به صورت عام به آبادی مشیز اطلاق شده است (وزیری، جغرافیا...، ١٣٣).

شهرستان بردسیر

این شهرستان از شمال به شهرستان کرمان و رفسنجان، از شرق به شهرستان کرمان، از جنوب به شهرستان بافت، و از غرب به شهرستانهای رفسنجان و سیرجان محدود است (سرشماری...، نقشه). شهرستان بردسیر از یک بخش، ٦دهستان و ٣شهر به نامهای بردسیر، گلزار نگار تشکیل شده است (نشریه...، ٤٢). این شهرستان در دره‌ای با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی در جنوب غربی کرمان واقع است. دره دارای شیب ملایمی است که ارتفاع آن میان ٩٧٠‘١ و ٣٠٠‘٢ متر از سطح دریا تغییر می‌کند (میرحیدر، ٤٦٩). کوه کله گاو در شمال غربی درۀ بردسیر، کوههای بال دراز وکله قرمز در حد شمالی دره، کوههای جوپار در حد شرقی دره، کوه هزار در جنوب درۀ بردسیر (همو، ٤٦٩-٤٧٠)، کوه توم بلوچی در مغرب کوه هزار، کوه سنگ صیاد و کوههای اهورک و نارپ در مغرب آن، کوه چهل تن در گوشۀ جنوب غربی دره، کوه پنج در مغرب درۀ بردسیر، کوه شاه یا لاله‌زار در جنوب دره، و کوه بیدخون (بیدخان) در جنوب شرقی شهرستان واقع است (همو، ٤٧٠؛ رزم‌آرا، ١٠٢-١٠٣).
از رودهای مهم این شهرستان لاله‌زار است که از کوههای لاله‌زار و بیدخون سرچشمه می‌گیرد؛ سپس با پیوستن رودخانه‌های فصلی پرشمار به آن و آبیاری نمودن زمینهای جنوب شهر بردسیر به نام رود آب‌ بخشا از حدود یک کیلومتری شرق بردسیر عبور می‌کند. این رود در جهت شمال باختری ادامه می‌یابد و سپس به نام کبوترخان در زمینهای شرق رفسنجان فروکش می‌نماید (فرهنگ...، ٣٦؛ میرحیدر، ٤٧٢). بعد از لاله‌زار، رود چاری از لحاظ اهمیت دومین رود درۀ بردسیر است (همانجا). از آبهای راکد شهرستان می‌توان به دریاچۀ ترشاب و دریاچۀ حلبی‌ساز اشاره کرد (جغرافیا...، ٢/٩٤٣). کاریزها و چاههای ژرف زیادی نیز در اطراف بردسیر وجود دارد (فرهنگ، همانجا).
آب و هوای این شهرستان معتدل و کوهستانی، و زمستانهای آن سرد است. این شهرستان میدان وزش بادهای موسمی و فصلی است (جغرافیا، همانجا).
جمعیت شهرستان در سرشماری ١٣٧٥ش، ٧٤٥‘٦٥ نفر بوده است که از این شمار ٦١/٣٩٪ در نقاط شهری و ٩٥/٥٧٪ در نقاط روستایی سکنیٰ داشته‌اند (سرشماری، شانزده). تیره‌های گودری، کماجی، خضری و کورکی از طایفۀ افشار در اطراف این شهرستان به شیوۀ چادرنشینان زندگی می‌کنند (فرهنگ، ٣٧).
کشاورزی عمده‌ترین فعالیت و درآمد اقتصادی مردم این شهرستان را تشکیل می‌دهد. مهم‌ترین فرآورده‌های کشاورزی بردسیر گندم، جو، چغندرقند، پنبه، دانه‌های روغنی، سیب‌زمینی، پسته، میوه و تره‌بار است. در بیشتر مزارع همراه با کشاورزی، دامداری به ویژه پرورش گوسفند رواج دارد. مهم‌ترین صادرات بردسیر اینهاست: غلات، چغندرقند، مواد لبنی، پشم، پنبه، قالی، گلیم و جاجیم (همانجا؛ جغرافیا، ٢/٩٤٤؛ میرحیدر ٤٧٥). این شهرستان به سبب قرار گرفتن در مسیر راه کرمان ـ سیرجان ـ بندرعباس، از اهمیت ارتباطی فراوان برخوردار است (جغرافیا، همانجا).

شهر بردسیر

این شهر در °٥٦ و ´٣٤ طول شرقی و °٢٩ و ´٥٥ عرض شمالی، و در ارتفاع ٠٤٠‘٢ متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، ٩٦). جمعیت شهر بردسیر طبق سرشماری ١٣٧٥ش، ٥٢٤‘٢٥ نفر بوده است (سرشماری، چهل).

آثار تاریخی

سابقۀ تاریخی شهرستان بردسیر به دورۀ پیش از اسلام برمی‌گرددو بر اساس کشفیات باستان‌شناسی، قدمت سکنیٰ در تل ابلیس (در ١٨ کیلومتری جنوب شرقی شهر بردسیر نزدیک روستای علی‌آباد) حدود ٧ هزار سال تخمین زده شده است (نک‌: میرحیدر، ٤٦٦-٤٦٩). در روستای نگار (قنات باغ‌نگار) در ١٨ کیلومتری جنوب شرقی بردسیر که راه اصلی کرمان به بافت از آن می‌گذرد، ویرانه‌های مسجدی کهن با مناره‌ای از دورۀ سلجوقی به نام برج‌نگار، با کتیبه‌ای به خط کوفی در آن قرار دارد. ظاهراً این ویرانه‌ها با مقر شهر تاریخی خَنّاب (ابن‌اثیر، ٩/٥٤٧: جناب؛ مقدسی، ٣٤٧: خوناوب) مطابقت دارد که در مسیر راه سیرجان و بم قرار داشته است. به نوشتۀ مقدسی این شهر در قرن ٤ق/١٠م مسجد جامعی در میان بازار داشته، و دارای کشتزارهای فراوان بوده است (ص ٣٤٨).
آبادی کوچک غویرا (یا غُبیرا) در حدود ٤٥ کیلومتری شرق شهر بردسیر نیز دارای آثار تاریخی است. به گفتۀ مقدسی غبیرا دارای کهن‌دژی بوده، و مسجد جامع آن در میان شهر، و بازار آن در بیرون شهر توسط ابن الیاس ساخته شده بوده است (همانجا). روستای قلعه عسکر در حدود ٦٤ کیلومتری جنوب شهر بردسیر دارای کاروانسرایی قدیم (از دورۀ قاجاریه) است (وزیری، جغرافیا، ١٣٥). بردسیر زیارتگاهی به نام بقعۀ پیر بر حق جارسوز از قرن ٧ق/١٣م دارد که احتمالاً روی آتشکده‌ای بنا شده است (فرهنگ، همانجا). این بقعه دارای تزیینات گچ‌بری و خطوط کوفی و نقاشیهای بسیار جالب، و آرامگاه ٣تن از مشاهیر است (همانجا).

پیشینۀ تاریخی

از مشیز نخستین بار در اوایل سدۀ ٦ق/ ١٢م در عقدالعلیٰ با عنوان مرغزار مشیز یاد شده است (افضل الدین، ٩٨). در دورۀ سلاجقۀ کرمان، آبادی مشیز مرغزار پهناوری بود که همه ساله احشام و اسبها را در آنجا به چرا می‌بردند و امرای ولایت در آنجا به ییلاق می‌رفتند (نک‌: محمد بن ابراهیم، ٨١). قرارگیری این شهر بر سر راههای اصلی، آن را به محل کشاکش و نزاع در برخی مقاطع تاریخی تبدیل کرد (مثلاً نک‌: ناصرالدین، ٣٣-٣٤، ٧٥-٧٦؛ مرعشی، ٥٤، ٦٨-٦٩).
در ١٢٠٥ق/١٧٩١م لطفعلی خان زند از راه سیرجان وارد مشیز شد و محمدقلی خان اَرشلوی مشیزی، رئیس بلوک بردسیر از وی استقبال کرد (وزیری، تاریخ، ٣٤٣). در ١٢٠٨ق آقا محمدخان قاجار برای تصرف قلعۀ مشیز با لطفعلی خان جنگید و او را شکست داد و لطفعلی خان ناچار به کرمان گریخت (هدایت، ٩/٢٥٣). در ١٢٥٧ق/١٨٤١م قلعۀ مشیز به تصرف آقاخان محلاتی درآمد و از آنجا فتح نامه به اطراف و اکناف فرستاد. (همو، ١٠/٢٤٨، ٢٦٠).
میرزاآقا خان کرمانی از آزادی‌خواهان عصر مشروطیت، در قلعۀ مشیز از دهات بلوک بردسیر متولد شد (باستانی، ٢٣٠)، مقارن دورۀ قاجار، مشیز قلعۀ معروفی به نام ابردژ داشت. این قلعه مقر عامل حکمران کرمان و ضابط املاک خالصۀ بلوک بردسیر بود (وزیری، جغرافیا، ١٣٦؛ رزم آرا، ١٠٥). به گفتۀ وزیری در همین دوره، بلوک بردسیر دارای محصولات کشاورزی انبوهی بود که به‌ویژه نخود آن از طریق بندرعباس به هندوستان صادر می‌شد (همانجا).

مآخذ

ابن اثیر، الکامل؛
افضل‌الدین کرمانی، احمد، عقد العلیٰ، به کوشش علی محمد عامری نائینی، تهران، ١٣٥٦ش؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، تعلیقات بر جغرافیای کرمان (نک‌: هم‌، وزیری)؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
رزم آرا، علی، جغرافیای نظامی کرمان، تهران، ١٣٢٣ش؛
زین‌العابدین شیروانی، بستان السیاحة، تهران، ١٣١٥ق؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بردسیر، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
شبانکاره‌ای، محمد، مجمع الانساب، به کوشش هاشم محدث، تهرانف ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (سیرجان)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٢ش، ج ١٠٥؛
محمد بن ابراهیم، سلجوقیان و غز در کرمان، به کوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٤٣ش؛
مرعشی صفوی، محمدخلیل، مجمع التواریخ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٢٨ش؛
مشیزی (بردسیری)، محمدسعید، تذکرۀ صفویۀ کرمان، به کوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٦٩ش؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛
میرحیدر، دُرّه، «گزارشی از یک مطالعۀ جغرافیایی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٦ش، س ١٤، شم‌٤؛
ناصرالدین منشی کرمانی، سمط العلیٰ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٦٢ش؛
نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌٢؛
نولدکه، تئودر، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زریاب، تهران، ١٣٥٨ش؛
وزیری کرمانی، احمدعلی، تاریخ کرمان، به کوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٤٠ش؛
همو، جغرافیای کرمان، به کوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٣ش؛
هدایت، رضاقلی، ملحقات روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
نیز:

Barthold W.W., An Historical Geography of Iran, tr. S. Soucek, Princeton, ١٩٨٤;
EI٢ ;
Le Strange, G., The Lands of Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.
ابوالحسن مبیّن