اورومْچی، شهر و مركز منطقۀ مستقل اویغور سین كیانگ در شمال غرب چین. این شهر در °٤٣ و ´٤٨ عرض شمالی و °٨٧ و ´٣٥ طول شرقی («اطلس ... »، ١٨٢) در شمال كوههای تیان شان ( ختای ... ، I/ ١١٧) بر فلاتی به ارتفاع ٩١٢ متر («دایرةالمعارف ایتالیا»، XXXIV(٢)/ ٨٤٠) كنار رودخانۀ اورومچی (GSE, XXVII/ ٦٨٣) واقع است. این شهر مركز تجارتی تركستان چین (سین كیانگ) به شمار می‌آید و بر سر راههای بازرگانی منطقه به روسیه، لانچو و كاشغر قرار دارد ( آمریكانا، XXXVII/ ٦١١) و راه آهن لانشین به آن ختم می‌شود (GSE، همانجا). ارتباط اورومچی با دیگر نقاط از طریق دو بزرگراه، یكی در مسیر شبكۀ راه آهن چین و دیگری میان دو رودخانۀ جونگار و تاریم برقرار می‌شود ( بریتانیكا، میكرو، IX/ ٧٧٩).
تا آخر سدۀ ١٩ م محققان بر آن بودند كه اورومچی در محل شهر قدیمی بش بالغ واقع است (بارتولد، III/ ٣٧٤؛ ختای، IV/ ١٤١). در ١٨٩٦م گروم گرژیمایلو در جلد اول سفرنامۀ خود در صحت این مطلب تردید كرد و احتمال داد كه خرابه‌های بش بالغ در شرق اورومچی در نزدیكی گوچِن است. وی در جلد دوم كتاب خود براساس نوشته‌ای از «منگو ـ یومو ـ تسزی» قطعیت آن را تأیید كرد (بارتولد، نیز ختای، همانجاها؛ «دایرةالمعارف ترك»، XXXIII/ ٢١٧). در ١٩٠٣ م هم «شاوان» بدون اطلاع از نوشتۀ گرژیمایلو و بر اساس یك نوشتۀ دیگر چینی همین مطلب را ابراز داشت و در ١٩٠٨م دبژف تصریح كرد كه خرابه‌های بش بالغ در نزدیكی شهری كه امروزه پوچن تسی نام دارد، واقع است (بارتولد، III/ ٣٧٤, V/ ٣٥٣).
به گفته‌ای دیگر، شهر چی چین تلس مذكور در سفرنامۀ ماركوپولو همان اورومچی كنونی است (نک‌ : ختای، I/ ١١٧). اورومچی در مسیر جادۀ ابریشم قرار داشت. این جاده در گوچن به دو شاخه تقسیم می‌شد و راه شمالی آن از اورومچی می‌گذشت و به سوی آسیای مركزی ادامه می‌یافت (گومیلف، ٤٢).
اورومچی كلمه‌ای مغولی به معنی «چراگاه زیبا» است ( بریتانیكا، همانجا؛ توریسم، ١٠٨). اورومچی را «اروم‌تسی» و «وولوموچی» و به زبان چینی «تیهوا» گفته‌اند ( دایرةالمعارف فارسی؛ آمریكانا، همانجا؛ WNGD, ١٢٦٩).
قوم اویغور در سدۀ ٣ م به این منطقه راه یافت و در آنجا سکنى گزید ( بریتانیكا، ماكرو، XVI/ ٧٩٤). سرزمین اویغورها در سدۀ ٧ ق/ ١٣م زیر سلطۀ حكومت مغول قرار گرفت (شرف‌الدین، ٨١). ابن بطوطه این منطقه (ختا) را از حیث آبادانی، بهترین كشور جهان معرفی می‌كند (٢/ ٧٥٢). اویغورها كه براثر تماس با مبلغان و عابدان مانوی مقیم سرزمین سغد، مانوی مذهب شده بودند (ورهرام، ١٤٦؛ EI١, VIII/ ٩٠٢)، از سدۀ ٧ق به اسلام روی آوردند و در سدۀ ٩ ق/ ١٥ م دین اسلام سرتاسر این منطقه را فراگرفت (بارتولد، II(١)/ ٤٦؛ بریتانیكا، ماكرو، XVIII/ ٧٩٢-٧٩٣).
اورومچی در سدۀ ١٨م دوباره به چین پیوست و پس از آنکه در ١٧٦٠م چند پایگاه نظامی در آن ساخته شد و یك شهر چینی در كنار آن برپا گردید، به پایگاه مهم نظامی شمال غرب چین بدل گشت (همان، میكرو، IX/ ٧٧٩). در قیام مسلمانان سین كیانگ در برابر سلطۀ حكومت مركزی چین، اورومچی در ١٢٨١ ق/ ١٨٦٤ م به تصرف مسلمانان درآمد، ولی در ١٢٩٣ ق/ ١٨٧٦ م نیروهای دولتی آن را باز پس گرفتند (همانجا). در ١٣٠١ ق/ ١٨٨٤ م استان سین كیانگ ایجاد شد و مركز آن از ایلی به اورومچی منتقل گردید («سین كیانگ ... »، ٨).
اورومچی از ١٩٤٩ م/ ١٣٢٨ ش روبه صنعتی شدن گذاشت ( بریتانیكا، همانجا) و در ١٩٥٥ م/ ١٣٣٤ ش كه سین كیانگ به منطقۀ مستقل بدل شد، مركز آن اورومچی توسعۀ بیشتری یافت («سین كیانگ»، ٢٢؛ بریتانیكا، همانجا). زبان اكثریت مردم اورومچی اویغوری است. علاوه بر اویغورها، اقلیتهایی هم از جمله قزاقها، دونگالها و مانجوها در اورومچی ساكن هستند (همانجا). جمعیت این شهر كه در ١٩٥٣ م/ ١٣٣٢ش، ٧٠٠‘١٤٠ نفر بود ( آمریكانا، XXVII/ ٦١١)، در ١٩٩٣م/ ١٣٧٢ش به ٥٠٠‘٣٣٦‘١ نفر افزایش یافت («سین كیانگ»، ٤, ٤٣).
از ١٩٤٩ م همزمان با پیشرفت صنعتی، شبكۀ آبیاری شهر در دامنۀ كوههای تیان شان توسعه داده شد و این كار همراه با ماشینی كردن كشاورزی، تولید غلات و دیگر محصولات را افزون ساخت ( بریتانیكا، همانجا؛ GSE, XXVII/ ٦٨٣)، در ١٩٥٢م/ ١٣٣١ ش یك مدرسۀ عالی كشاورزی هم در اورومچی ایجاد شد (WNGD، همانجا)؛ اما اهمیت اقتصادی اورومچی بیشتر به غنای منابع معدنی آن مربوط است ( بریتانیكا، همانجا؛ «سین كیانگ»، ٤٥). اورومچی را به سبب داشتن ذخایر فراوان زغال سنگ «شهری بر زغال» نام داده‌اند (همانجا). منابع نفتی این شهر هم كه از ١٩٥٩ م به تولید رسید، آن را به یكی از مناطق مهم نفت خیز چین بدل كرد ( بریتانیكا، همانجا؛ طوغان، I/ ٥٨٢). صنایع مهم اورومچی شامل تولید سیمان، شیشه، كاغذ، آهن و فولاد، فرآورده‌های غذایی، نساجی، شیمیایی و ماشین آلات است (GSE، همانجا).
در اورومچی علاوه بر دانشگاه سین كیانگ كه از ١٩٦٠ م/ ١٣٣٩ش آغاز به كار كرد ( آمریكانا، WNGD، همانجاها)، چندین مؤسسۀ فرهنگی و مراكز آموزش عالی، ازجمله آموزش اویغوری، زبانهای اقلیتها، نیز زبان روسی و علوم پزشكی و كشاورزی وجود دارد ( بریتانیكا، همانجا).

مآخذ

ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران، ١٣٦١ ش؛
دایرة المعارف فارسی؛
شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، به كوشش عصام‌الدین اورونبایوف، تاشكند، ١٩٧٢ م؛
ورهرام، غلامرضا، تاریخ آسیای مركزی در دوران اسلامی، مشهد، ١٣٧٢ ش؛
نیز:

Americana;
Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٣-١٩٦٨;
Britannica, ١٩٧٨;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٣;
Cathay and the Way Thither, tr. H. Yule, Taipei, ١٩٦٦;
EI١;
Enciclopedia Italiana;
GSE;
Gumilev, L. N., Drevnie tyurki, Moscow, ١٩٦٧;
Togan, Z. V., Bug-ü nkü Türkili (Türkistan) ve yakιn tarihi, Istanbul, ١٩٨١;
Tourism, China Handbook Series, Peking, ١٩٨٤;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٨٤;
WNGD;
Xinjiang in Brief, China International Press, ١٩٩٥.
پرویز امین