دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٧ - پاکدشت
پاکدشت
نویسنده (ها) :
شیوا جعفری
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پاكْدَشْت، شهرستان و شهری در استان تهران:
شهرستان پاكدشت
این شهرستان با ٧٥٠ كمـ٢ وسعت از شمال به شهرستان تهران، از غرب به شهرستان ری، از جنوب به بخش مركزی شهرستان ورامین، و از شرق به شهرستان گرمسار محدود است (نک : نامۀ فرمانداری ... ؛ نقشه...).
پاكدشت تا ١٣٦٦ ش پلشت نامیده میشد كه به پیشنهاد وزارت كشور و تصویب هیئت وزیران در ١٨ مرداد ١٣٦٦ به پاكدشت تغییر نام داد ( مجموعه...، ٧٢٣). پلشت از نظر تقسیمات كشوری تا ١٣٥٠ش یكی از دهستانهای شهرستان ورامین بهشمار میرفت و در ١٣٥١ش به یكی از بخشهای آنجا بدل گشت ( نامۀ فرمانداری).برخی برآناند كه به علت وجود مرداب و باتلاقهایی در این ناحیه و شیوع بیماری مالاریا این منطقه را پلشت گفتهاند ( فرهنگجغرافیایی آبادیها...، ٥٩). باتوجه به رشد روزافزون جمعیت و گسترش آن، در خرداد ١٣٧٦ طبق مصوبۀ هیئت وزیران، این بخش به شهرستان ارتقاء یافت ( نامۀ فرمانداری).
شهرستان پاكدشت شامل دو بخش مركزی و شریفآباد، دو شهر پاكدشت و شریفآباد و ٦ دهستان است (نک : نشریه ... ، ١٦). تنها رودخانۀ مهم و پرآبی كه از این شهرستان میگذرد، جاجرود است كه از كوههای كلون بستك سرچشمه میگیرد (افشین، ٢ / ٤٩٠-٤٩١). قسمت جنوبی این شهرستان را دشتی فرا گرفته است و در ناحیۀ شمالی آن كوههای كمارتفاعی قرار دارد كه جزو ارتفاعات جنوبی رشته كوههای البرز مركزی بهشمار میرود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٥٧). كوههای پارچین با ٤٠٨‘١ متر ( فرهنگ جغرافیایی كوهها ... ، ٤ / ٤٠٣)، جولك با ٧٠١‘١ متر (همان، ٤ / ٤٠٦) و دهنه با ١٩٠‘١ متر ارتفاع (همان، ٤ / ٤١٠)، از جملۀ بلندیهای این شهرستان است. از نظر آب و هوایی، شهرستان پاكدشت در منطقۀ گرم و نیمهخشك واقع است، ولی قسمتهای شمالی آن با داشتن ارتفاعات نسبتاً مناسب، آب و هوای معتدلتری دارد ( نامۀ فرمانداری؛ جعفری، ٢٤٣).
اقتصاد شهرستان پاكدشت برپایۀ كشاورزی، دامداری و صنعت استوار است. عمدهترین محصولات كشاورزی آن گندم، جو، ترهبار و گلهای زینتی است. دامداری در این منطقه، هم به صورت سنتی و هم به روش صنعتی رواج دارد (جمالپور، ٥٤؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٥٨). وجود كارخانجات پارچین وابسته به سازمان صنایع دفاع، و دیگر كارگاههای تولیدی و صنعتی مانند ملامینسازی، رنگسازی، آلومینیومسازی و كورههای آجرپزی در منطقه، باعث جذب نیروی كار به شهرستان پاكدشت گردیده است (بدیعی، ٣ / ٤١٨؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). در این شهرستان معادنی از قبیل شن و ماسه، گچ و آهك وجود دارد كه توسط شركت كل معادن ایران بهرهبرداری میشود (همانجا). بنابر سرشماری ١٣٧٥ش شهرستان پاكدشت ٨٠٠‘١٦٤ تن جمعیت داشته است ( نامۀ فرمانداری).
شهر پاكدشت
این شهر كه مركز شهرستان پاكدشت است، در °٥١ و ´٤٠ طول شرقی و °٣٥ و ´٢٨ عرض شمالی و در ارتفاع ٠٢٠‘١ متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، ١٢٩؛ جعفری، نیز فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجاها). جمعیت شهر پاكدشت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش بالغ بر ٦٠٠‘٤٨ تن بوده است ( نامۀ فرمانداری).
پیشینۀ تاریخی
هرچند نام پلشت ظاهراً برای نخستینبار در منابع قاجاریه به چشم میخورد، اما این شهرستان در منطقهای واقع شده است كه با تكیه بر برخی منابع تاریخی میتوان دیرینگی آن را دست كم به دوران اشكانیان رساند؛ زیرا نام فیلستان كه امروزه یكی از دهستانهای شهرستان پاكدشت بهشمار میرود، منطبق با نام بلیسان یا فلیسان تاریخی است كه در متون جغرافیایی و تاریخی از آن یاد شده است. این نام برگرفته از نام بلاش اشكانی است كه به صورت بلاشان و بلاسان نیز آمده، و پسوند «ان» در آخر این نام نشانۀ نسبت است (نک : یوستی، ٦٢, ٢٤٠؛ كریمان، ١ / ٢٠٨، ٢٧٢-٢٧٤؛ قزوینی، ٤٣٧؛ محدث، ٤٣٧؛ قدیانی، ٣٢-٣٤).
با توجه به فاصلۀ دهستان فیلستان امروزی با ریبرین میتوان چنین استنباط كرد كه فیلستان یا همان بلیسان در گذشته ناحیۀ گستردهتری را شامل میشده است. اشاره به نام بلیسان در منابع جغرافیایی دورۀ اسلامی نشان از پیوستگی تاریخی این ناحیه از روزگار اشكانیان تا به امروز را دارد. فیلستان یا بلیسان محلهای در شمال غربی ری باستان در حدود بقعۀ كنونی جوانمرد قصاب بوده است. این نام بر یكی از بازارهای مشهور ری و یكی از دروازههای ری باستان كه در شمال غربی آن واقع بود و رو به قزوین داشته، اطلاق میشده است (نک : اصطخری، ٢٠٧؛ ابن حوقل، ٢ / ٣٧٨).
پس از انتخاب تهران به پایتختی در دوران سلطنت آقامحمدخان قاجار در اوایل سدۀ ١٣ ق، اطلاعات و آگاهیهای بیشتری از نواحی پیرامونی این شهر در منابع تاریخی دیده میشود. آنگونه كه از این منابع بر میآید، اهمیت پلشت در دورۀ قاجاریه به سبب واقع شدن بر سر راه تهران به مشهد بوده است. در دورۀ قاجاریه كاروانسرایی كه معروف به كاروانسرای خاتون آباد است، برای رفاه حال مسافران در این منطقه ساخته شد كه بنای آن تا به امروز باقی است (كیانی، ٢١٩). ناصرالدین شاه در سفر دوم خود به خراسان، به هنگام عبور از این ناحیه از آنجا با نام پلشت پازوكیها یاد كرده است (ص ٢٧٥). ایل پازوكی یكی از طوایف كردی بود كه در زمان صفویه به ورامین انتقال یافت (فیلد، ١١٢؛ امینی، ١٢١) و در پلشت اسكان داده شد. طوایف كردی كه در آن روزگار در ورامین ساكن شدند، با یكدیگر اختلاف و درگیریهایی داشتند (همو، ١١٤-١١٥).
در دورۀ قاجاریه شاهان و رجال سیاسی، علاقۀ بسیاری به خرید املاك و اراضی در ورامین پیدا كردند؛ چنان كه بیشتر روستاهای این منطقه در آن دوره از املاك خالصه بهشمار میرفت (همو، ٦٢، ٧٢؛ نک : ناظمالاسلام، ٤٦٦). در روزگار ناصرالدین شاه، پلشت در تملك آقامحمدحسین ارباب قرار داشت و مدتی نیز در تملك عزیزالسلطان بوده، و به همین سبب، به املاك عزیزخانی نیز معروف بوده است (ناصرالدین شاه، ٢٧٦؛ امینی، ٧٢). در دورۀ رضاشاه نیز بیشتر روستاهای ورامین، از جمله پلشت جزو اراضی خالصه شد (همو، ٤٧). او هنگام خروج از ایران این املاك و اراضی را به ولیعهد خود واگذارد و وی نیز پس از شهریور ١٣٢٠، این اراضی را به مالكان اولیهشان بازگرداند (همانجا).
مآخذ
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، به كوشش كرامرس، لیدن، ١٩٣٨ م؛
اصطخری، ابراهیم، مسالك الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠ م؛
افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، ١٣٧٣ ش؛
امینی، محمد، تاریخ اجتماعی ورامین در دورۀ قاجاریه، تهران، ١٣٦٨ ش؛
بدیعی، ربیع، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
جمالپور، بیتا، سیمای اقتصادی و اجتماعی شهرستان پاكدشت (١٣٧٥ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان تهران، ١٣٧٦ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج ٣٨؛
فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ ش؛
قدیانی، عباس، جغرافیای تاریخی ری ـ رگا، تهران، ١٣٧٩ش؛
قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، به كوشش جلالالدین محدث ارموی، تهران، ١٣٥٨ش؛
كریمان، حسین، ری باستان، تهران، ١٣٥٤ش؛
كیانی، محمدیوسفودیگران، معماریایران (فهرست بناهای دورۀ اسلامی)، تهران، ١٣٦٨ش؛
مجموعۀ قوانین و مقررات مربوط به وزارت كشور (از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان ١٣٦٩ش)، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٠ش؛
محدث ارموی، جلالالدین، تعلیقات بر نقض (نک : هم ، قزوینی رازی)؛
ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامۀ خراسان، تهران، ١٣٦١ش؛
ناظم الاسلام كرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به كوشش علیاكبر سعیدی سیرجانی، تهران، ١٣٥٧ش؛
نامۀ فرمانداری شهرستان پاكدشت، استانداری تهران، وزارت كشور، ٢٤ خرداد ١٣٨٢ش، شم ١٠٩٣ / ٧؛
نشریۀ اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی به همراه مراكز، معاونت سیاسی وزارت كشور، تهران، ١٣٨٠ ش؛
نقشۀ تقسیمات كشوری، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٥ش، شم ٢٩٤؛
نیز:
Field, H., Contributions to the Anthropology of Iran, Chicago, ١٨٩٣;
Justi, F., Iranisches Namenbuch, Hildesheim, ١٩٦٣.
شیوا جعفری