بِجایه، یکی از شهرهای بندری الجزایر در ساحل مدیترانه، فرانسویها بجایه را به سبب شمعهایی که در آنجا تهیه، و به خارج صادر می‌شد. بوژی (شمع) نامیده‌اند (دایرةالمعارف...). این شهر پیش‌تر ناصریه خوانده می‌شد، سپس آنجا را به نام قبیلۀ بربری که در آن حوالی می‌زیست، بجایه نامیدند (عبادی، ٢١٩، حاشیۀ ٣). این شهر ساحلی میان افریقیه و مغرب (عبدالمؤمن، ١/ ١٦٣)، مقابل طرطوشۀ اندلس (ابوالفدا، ١٣٧) و در ١٧٥ کیلومتری شرق شهر الجزایر قرار گرفته است («دائرةالمعارف...»، ١٧٩).
به نوشتۀ ادریسی شهر بجایه پس از ویران شدن قلعه‌ای که حمادین بلکین ساخته بود، بنا گردیده است. این قلعه پیش از ساخته شدن بجایه پایتخت بنی حماد بوده، و در مخازن آنجا اومال و اسلحه انبار می‌شده است (ص٩١).
این شهر را نخستین بار فنیقها بنا نهاده، و اسم آن را صلده گذاشتند، سپس که با تصرف رومیان درآمد، آنجا را صلدی نامیدند و سرانجام از سوی واندالها و بربران ویران شد (عبادی، همانجا؛ حجی، ٢/ ٥٠، حاشیۀ ٢). بنابر روایتی منصوریه نامید (ابن عبدالمنعم، ٨١) و در روایت دیگر بجایه در حدود سال ٤٥٧ق/ ١٠٦٥م، توسط ناصر بن عَلنّاس (اعلی الناس) بن حماد بن زیری بن مناد بن بلکین احداث و ناصریه نامیده شد (یاقوت، ١/ ٤٩٥). طبق روایت دیگر این شهر در همان تاریخ توسط محمد بن بعبع، دریاسالار تمیم بن معز بن بادیس زیری احداث گردیده است (مونس، ٣٩٧) و برخی نیز احداث آن توسط ناصر بن علناس را در ٤٦٠ق ذکر کرده‌اند (سامی، ٢/ ١٢٤٢). بجایه زمانی که مرکز حکومت حمادیان بوده، ٢١محله و ٧٢ مسجد داشته است (EI١,II/ ٧٦٦).
در قرن ٥ ق، ابوعبید بکری آن را شهری کهن و پناهگاه زمستانی کشتیها خوانده که ساکنانش اندلسی بوده‌اند. وی می‌نویسد که در کوههای کنار این بندر قبایل شیعی مذهب کتامه زندگی می‌کنند و برای افراد موافق با اعتقاداتشان احترام خاصی قائلند (ص ٧٥٧).
در ٤٥٦ق/ ١١٥١م بجایه به تصرف عبدالمؤمن موحدیی درآمد و آخرین بازماندگان خاندان حمادی از طریق دریا به سیسیل گریختند. این شهر که روزی شاه‌نشین بود، کرسی یکی از ایالات موحدون و تابع دولت مراکش گردید (EI٢, I/ ١٢٠٥). علی بن اسحاق بن حمو، معروف به ابن غانیه در ٥٨٠ق/ ١١٨٤م در اوایل حکومت المنصور یعقوب بن یوسف بن عبدالمؤمن، نخست به بجایه هجم برد . پس از تصرف آنجا به محاصرۀ قسنطینه پرداخت، ولی کاری از پیش نبرد و در ٥٨٤ق درگذشت (ابن عبدالمنعم، ٨٢).
در ٦٢٦ق/ ١٢٢٩م ابوزکریا یحیى پسر ابومحمد عبدالواحد دو شهر قسنطینه و بجایه را از دست فرزندان عبدالمؤمن موحدی خارج ساخت (قلقشندی، ٥/ ١٢٧). در اواسط سدۀ ٨ق/ ١٤م شهر بجایه توسط سلطان ابوعنان فارس مرینی پادشاه مغرب تصرف شد (ﻧﻜ : ابن خطیب، ١٦٧؛ نیز ﻧﻜ : قلقشندی، ٥/ ١٢٨).
ابن بطوطه که در قرن ٨ق سفری به بجایه نموده، از قاضی آن شهر، ابوعبدالله زواوی و حاکم شهر ابوعبدالله محمد بن سیدالناس حاجب نام برده است (ص ٣٣). شهرهای تلمسان، بجایه و. قسنطینه که در مسیر حمل طلای سودان قرار داشتد، به پایتختی ٣ حکومت نابرابر انتخاب شده، و این دولتها همواره در نزاع بودند (ﻧﻜ : ابن خلدون، ٩٩-١٠٠ﺑﺒ ؛ لاکوست، ٢٤).
از ٧٦١ق/ ١٣٦٠م به بعد دزدان دریایی بجایه را مرکز فعالیت خود قرار داده بودند، تا اینکه در ٩١٦ق/ ١٥١٠م این شهر به تصرف اسپانیاییها درآمد و تا ٩٦٢ق/ ١٥٥٥م در دست آنان بود و سپس عثمانیهای ساکن الجزایر آنجا را به چنگ آوردند که خود از زمرۀ راهزنان دریایی بودند و بدین‌سان بجایه در سراشیبی اضمحلال افتاد،.
در ١٢٤٩ق/ ١٨٣٣م پس از جنگی شدید، این شهر به تصرف فرانسویان درآمد (چمبرز...، ٤٦٥) و تا استقلال الجزایر در دست آنان بود.
از شخصیتهای مهمی که از مردم بجایه بوده، و یا مدتی در این شهر به سر برده‌اند، می‌توان از اینان نام برد: ابن حمدیس (ﻫ م)، شاعر عرب‌زبان سیسیلی که نخست در دربار زیریان در مهدیه بوده، و سپس به بجایه، به دربار حمادیان رفته، و در آنجا در ستایش پیروزی مسلمانان (٥١٦ق/ ١١٢٣م) اشعاری سروده است (احمد، ١٢٦). ابوعبدالله محمد بن حیان مرسی، محدث، و از متبحربان در نظم و نثر مدتی در شهر بجایه اقامت داشته، و در ٦٥٠ق/ ١٢٥٢م در این شهر وفات یافته است (عنان، ٤٥٥). تقی‌الدین بجایی هم پزشکی مسلمان بود که در قرن ٧ق/ ١٣م از آنجا به سیسیل رفته است (احمد، ١٤٠).

مآخذ

ابن بطوطه، رحلة، به کوشش طلال حرب، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ ابن خطیب، محمد، کناسة الدکان، به کوشش محمدکمال شبانه، قاهره، ١٩٦٦م؛ ابن‌خلدون، عبدالرحمان، التعریف، بیروت، ١٩٧٩م؛ ابن‌المنعم، محمد، الروض المطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٤م؛ ابو عبید بکری، عبدالله، المسالک و الممالک، به کوشش وان لون و فره، تونس، ١٩٩٢م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛ احمد، عزیز، تاریخ سیسیل در دورۀ اسلامی، ترجمۀ نقی لطفی و محمدجعفر یاحقی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی؛ ادریسی، محمد، صفة المغرب و ارض السودان و مصر الاندلس، به کوشش دوزی و دخویه، فرانکفورت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛ حجی، محمد و محمداخضر، حاشیه بر وصف افریقیایی حسن وزان فاسی، بیروت، ١٩٨٣م؛ دایرةالمعارف فارسی؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ عبادی، احمدمختار، حاشیه بر نفاضة الجراب ابن خطیب، قاهره، دارالکاتب العربی؛ عبدالمؤمن، مراصد الاطلاع، به کوشش علی و محمد بجاوی، بیروت، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛ عنان، محمد، عبدالله، نهایة الاندلس و تاریخ العرب المنتصرین، قاهره، ١٣٨٦ق/ ١٩٦٦م؛ قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛ لاکوست، ایو، جهان‌بینی ابن خلدون، ترجمۀ مهدی مظفری، تهران، ١٣٥٤ش؛ مونس، حسین، تاریخ الجغرافیة و الجغرافیین فی الاندلس، قاهره، ١٩٨٦م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

Chambers’s encyclopaedia., london, ١٩٦٨;
EI١;
EI٢;
Encycolopedia international, new york, ١٩٧٤.
بهزاد لاهوتی