بُكْسَر، شهری تاریخی در ناحیۀ شاه آباد ایالت بیهار در هند. از آنجا كه بسیاری از كسانی كه به اعتقاد هندوان سرودهای ودایی به آنها الهام می‌شده، در اینجا می‌زیستند، این شهر را اصلاً ودارگَرْبْه (به معنای زهدان ودا) خوانده‌اند. نام بكسر، به روایتی دیگر برگرفته از واژه اگهسار به معنی پاك كننده گناه است كه در طی قرون به با گسار و سپس به بكسر تغییر یافته است («فرهنگ ... »، IX / ٢٤٨؛ دی، ١٦؛I / ١٣٥٧ ,EI²).
بكسر در°٢٥ و´٣٥ عرض شمالی و°٨٣ و´٥٩ طول شرقی در كنار رود گنگ و در نزدیكی پتنه قرار گرفته است و بیشتر ساكنان آن مسلمان هستند و اصلاً شهری مذهبی و مقدس بوده است («اطلس ... »، ٣٢؛ بریتانیكا، II / ٤١١؛ آسیاتیكا، II / ٥٣٥؛ دی، نیز «فرهنگ »، همانجاها).
از پیشینۀ تاریخی بكسر آگاهی درستی در دست نیست. بابرنامه نخستین منبع اسلامی است كه در آن نام بكسر یاد شده، و آمده است كه این شهر با لَكنور، یك «سركار» (ناحیه) را تشكیل می‌داده‌اند. این شهر در دورۀ اكبر (٩٦٣-١٠١٤ق / ١٥٥٦-١٦٠٥م) جایگاه گروهی از مخالفان حكومت بود (بابر،٦٦٠ ,٥٢١؛ ابوالفضل، ٣ / ٢٨٦-٢٨٧).
اهمیت بكسر در تاریخ به‌سبب نبردی است كه بین اتحادیه‌ای از نیروهای مسلمان متشكل از سپاه شجاع‌الدوله میرقاسم نواب اوده و شاه عالم ثانی (١١٧٣-١٢٢١ق / ١٧٦٠-١٨٠٦م) با نیروهای مجهز انگلیسی در ١١٧٨ق / ١٧٦٤م در این محل در گرفت و منجر به شكست نیروهای متحد گردید (شاهنوازخان، ٢ / ٧٧١؛ سلیم، ٣٨١؛ اسمیث، ٤٧٢-٤٧١؛ چتفیلد، ٩٦). پس از این نبرد حوزه حكومت كمپانی هند شرقی انگلیس در بنگال گسترش یافت و نخستین قدم برای دست‌اندازی بر سرزمینهای جدید در شبه قاره هند آغاز گردید و پادشاهان بابری تحت نفوذ انگلیسیان در آمدند (اكرام، ٤٦٦-٤٦٥؛ سریواستوا، .(٣٠٠-٣٠١

مآخذ

ابوالفضل علامی، اكبرنامه، به كوشش عبدالرحیم، كلكته، ١٨٨٦م؛
سلیم، غلامحسین، ریاض السلاطین، به كوشش عبدالحق عابد، كلكته، ١٨٩٠م؛
شاهنوازخان، مآثرالامرا، به كوشش اشرف علی، كلكته، ١٨٩٠م؛
نیز:

Asiatica;
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Babur, Z. M., Babur - Nama, tr. A. S. Beveridge, New Delhi, ١٩٧٤;
Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
Chatfield, R., Social, Political, Historical and Commercial Review of Hindoostan, New Delhi, ١٩٨٣;
Dey, N. L., The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, Lahore, ١٩٨٤;
EI²;
Ikram, S. M., History of Muslim Civilization in India and Pakistan, Lahore, ١٩٨٢;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩١٨;
Smith, V. A., The Oxford History of India, ed. P., Spear, Oxford, ١٩٥٨;
Srivastava, A. L., Shuja-ud-Daulah of Awadh, Agra, ١٩٧٤.

مجید سمیعی