حِجْر، شهری کهن معروف به حجرِ ثمود در شمال غربی شبه‌جزیرۀ عربستان.
در زمان حاضر، از حجر ثمود جز خرابه‌هایی که از مهم‌ترین آثار تاریخی عربستان به‌شمار می‌رود، بر جا نمانده است. این خرابه‌ها نزدیک ایستگاه راه‌آهن شهر مدائن صالح، حدود ١١٠ کیلومتری جنوب غربی شهر تَیْما، در طول °٣٧ و´٥٠ شرقی و عرض °٢٦ و´٤٥ شمالی قرار دارد. استرابن از این شهر با نام اِگْرَ، و پلینی با نام هگرَ یاد کرده‌ است (ذییب، ٣؛ EI٢‌ ). این خرابه‌ها در میان رشته‌کوههایی قرارگرفته، و خانه‌ها وآثار تاریخی برجامانده در میان و روی صخره‌ها حفر و نقش شده است. سنگ‌نبشته‌های کشف شده در این محل از مهم‌ترین اسناد تاریخی دربارۀ اقوام باستانی شمال شبه‌جزیرۀ عربستان و به‌ویژه نبطیها به‌شمار می‌رود (نک‌ : ذییب، ٣- ٩؛ داوتی، ٣٩-٤٢).
از آن رو که این شهر محل زندگی قوم ثمود بوده، در منابع دورۀ اسلامی شهر یـا دیار ثمود نیـز خوانـده شده است (نک‌ : ابوعبید، ١ / ٤٢٦؛ یاقوت، ٢ / ٢٢١).
در قرآن کریم نیز به خانه‌های صخره‌ای حجر که محل زندگی قوم ثمود بوده، اشاره شده است. بنا بر آیات قرآنی، مردم مشرک این شهر پس از آنکه دعوت صالح نبی‌ (ع) به یکتاپرستی را نپذیرفتند، عذاب الٰهی بر آنها نازل شد و شهر و مردمانش نابود شدند (اعراف، ٧ / ٧٣-٧٩؛ حجر، ١٥ / ٨٠-٨٣). بنا بر روایات اسلامی، آرامگاههای هاجر و اسماعیل (ع) در این محل است، چون پیش از آنکه حضرت ابراهیم (ع) مقام خود را در مکه بر پا دارد، همسرش درگذشت و ابراهیم وی را در حجر دفن کرد (نک‌ : ابن‌قتیبه، ٣٤؛ ابن‌رسته، ٢٨).
حجر در زمان پیامبر اسلام (ص) در قلمرو مسلمانان قرار گرفت. آن حضرت و یارانش در راه رسیدن به تبوک شبی را در حجر بیتوته کردند. پیامبر(ص) به همراهان سفارش کرد از آب آنجا نیاشامند و با آن وضو نگیرند و به خانه‌های بازمانده از مردم ثمود وارد نشوند و شب‌هنگام بدون مراقب خارج نگردند (ابوعبید، همانجا؛ ابن‌هشام، ٤ / ١٦١).
در اوایل دورۀ اسلامی نبطیها حجر را به سبب موقعیت سوق‌الجیشی آن مرکز اصلی خود قرار دادند (ذییب، ٣) و لشکریان اسلام در رویارویی با لشکریان هرقل در محلی از بلاد حجر، که اقرع خوانده می‌شد موضع گرفتند (ابن‌اعثم، ١ / ٨٣). حجر، یا حجرِ ثمود، در سده‌های نخستین اسلامی روستا یا شهری کم‌جمعیت در وادی ‌القرى، از بلاد حجاز و محل عبور اهل شام در سفر حج بود. ساکنان آن از بنی‌ربیعه بودند و با تجارت و پرورش دام تأمین معاش می‌کردند (نک‌ : اصفهانی، ٣٩٧؛ ابن‌قتیبه، ٢٩؛ ابن‌حوقل، ١ / ٣٢؛ حمدالله، ٢٦٨؛ ابوالفدا، ٨٩).
به گزارش مقدسی حجر دارای برج و بارو بود و کشتزارها و چاههای بسیار داشت (ص ٨٤). داوتی نخستین خاورشناس اروپایی بود که در نیمۀ دوم سدۀ ١٣ق / ١٩م از ویرانه‌های حجر دیدن کرد و گزارشی از آثار تاریخی آنجا تهیه نمود (همانجا). ابوعبید بکری (١ / ٤٢٧) و یاقوت (٢ / ٢٠٨- ٢٠٩) و ابن عبد المنعم حمیری (ص ١٨٩) از مکانهای دیگری به نام حجر در مکه و مدینه سخن گفته‌اند.

مآخذ

ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، به کوشش علی شیری، بیروت، ١٤١١ق / ١٩٩١م؛
ابن‌حوقل، محمد، صورة‌ الارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن‌رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٩ق / ١٨٩١م؛
ابن عبد المنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٤م؛
ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٠ق / ١٩٦٠م؛
ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١٠ق / ١٩٩٠م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
ابوعبید بکری، عبدالله، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفى سقا، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
اصفهانی، حسن، بلاد العرب، به کوشش حمد جاسر و صالح علی، ریاض، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق / ١٩١٣م؛
ذییب، سلیمان، نقوش الحجر النبطیة، ریاض، ١٤١٩ق / ١٩٩٨م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Doughty, Ch. M., Passages from Arabia Deserta, ed. E. Garnett, New York, ١٩٨٣;
EI ٢.
پرویز امین