اَرْدَهان‌، شهری‌ از استان‌ قارص‌ واقع‌ در انتهای‌ شمال‌ شرقی‌ تركیه‌ در ◦٤١ و ′٨ عرض‌ شمالی‌ و ◦٤٢ و ′٤٢ طول‌ شرقی‌ كه‌ سابقاً كرسی‌ ایالت‌ قارص‌ بوده‌ است‌ (EI٢, I/ ٦٢٦). این‌ شهر در قدیم‌ آرتان‌ نام‌ داشت‌ (YA, VI/ ٤٥٠٤). اردهان‌ در دو سوی‌ رود كورا واقع‌ شده‌، اما قسمت‌ اعظم‌ شهر و ادارات‌ در ساحل‌ راست‌ آن‌ است‌. ارتفاعش‌ از سطح‌ دریا ٨٦٠‘١ متر («دائرةالمعارف‌ دیانت‌...»، III/ ٣٥٠) و فاصله‌اش‌ از مركز استان‌ ٨٥ كمـ٢ است‌ (YA, VI/ ٤٥٢٨).
اردهان‌ در دشت‌ وسیعی‌ به‌ همین‌ نام‌، در دامنۀ جنوبی‌ كوههای‌ یالنیزچام‌ جای‌ گرفته‌ است‌. كوههای‌ یالنیزچام‌ و كوه‌ اوغورلو قسمت‌ غربی‌ دشت‌ اردهان‌ را در بر گرفته‌ است‌ و رود كورا كه‌ آبهای‌ حوضۀ گوله‌ را از شرق‌ و غرب‌ در خود جمع‌ می‌كند، در میان‌ این‌ كوهها جریان‌ دارد (همان‌، VI/ ٤٤٧٢). اهمیت‌ و شهرت‌ اردهان از لحاظ موقعیت و استحكامات آن‌ است‌. اراضی‌ آن‌ كوهستانی و هوایش‌ سرد است‌ (سامی‌، ١/ ١١١).
منطقۀ اردهان‌ كه‌ در شمال‌ با هاناك‌، در مشرق‌ با چیلدیرو سوسوز، در جنوب‌ با گوله‌ و در مغرب‌ با آرتوین‌ همجوار است‌، مشتمل‌ بر ٦٠ آبادی‌ است‌ (YA, VI/ ٤٥٢٧, ٤٥٣٠) و حدود ٢٤١‘١ كمـ٢ وسعت‌ دارد («دائرةالمعارف دیانت‌»، همانجا). جمعیت مركز بخش اردهان‌ ٧٦١‘١٦ نفر، و جمعیت‌ بخش‌ با روستاها، برابر آمار ١٩٩٠م‌، ٥٧٤‘٥٢ نفر است كه‌ نسبت‌ به‌ آمار ١٩٨٥م‌ ٩٥/ ٣٠٪ كاهش‌ نشان‌ می‌دهد («آمار...»، ٣٠).
آثار به‌ دست‌ آمده‌ از حفاریها نشان‌دهندۀ قدمت‌ این‌ شهر و وجود تمدن‌ در آنجاست‌. اردهان‌ و قارص‌ و حومه‌اش‌ در ٢١ق‌ مورد حمله‌ و هدف‌ لشكر اسلام‌ قرار گرفت‌ و در ٤٤٥ق‌/ ١٠٥٣م‌ اولین‌ قبایل‌ ترك‌ آنجا را متصرف‌ شدند، سپس‌ به‌ اشغال‌ سلاطین‌ سلجوقی‌ درآمد. شاهزادگان‌ گرجی‌، مغولان‌، ایلخانیان‌، قره‌ قویونلوها و آق‌قویونلوها نیز هر كدام‌ مدت‌ كوتاهی‌ بر آنجا فرمان‌ راندند. این‌ شهر در زمان‌ سلطان‌ سلیم‌ اول‌ (حك‌ ١٥١٢-١٥٢٠م‌) ضمیمۀ خاك‌ عثمانی‌ شد و از ١٥٦٨ تا ١٧٨٧م‌ (٩٧٦ -١٢٠١ق‌) مركز سنجاق‌ (ولایت‌) بود. اردهان‌ به‌سبب موقعیت‌ مرزی‌ كه‌ داشته‌، اغلب بین‌ عثمانیها و روسها متنازع‌ فیه‌ بوده‌ ، و دائماً از سوی روسها تهدید می‌شده‌ است‌. در ١٨٢٨م‌ شهر به‌ روسیه‌ واگذار شد، ولی‌ طولی‌ نكشید كه‌ دوباره‌ به‌ دست عثمانیها افتاد. بار دیگر در ١٨٥٥م‌ به‌ تصرف نیروهای روسیه درآمد («دائرةالمعارف دیانت‌»، همانجا). بعد از جنگ عثمانی و روس‌ (١٨٧٧- ١٨٧٨م‌) به‌ موجب‌ پیمان‌ ایاستفانوس‌ كه‌ در ١٨٧٨ منعقد گردید، مجدداً به‌ روسیه‌ واگذار شد (YA, VI/ ٤٥٠٤).
در همین سال یك‌ معاهدۀ سری، به‌ منظور حمایت‌ از مسیحیان‌، با عنوان‌ قرارداد قبرس، بین‌ انگلستان‌ و عثمانیها بسته‌ شد كه‌ به‌ موجب‌ آن‌ تا زمانی كه‌ این‌ شهر، قارص‌ و باتوم‌ در دست‌ دولت‌ روسیه‌ است‌، انگلیس نیز قبرس‌ را در تصرف‌ خود داشته‌ باشد و در ازای‌ آن‌ دفاع‌ از مرزهای‌ عثمانی‌ را در برابر روسیه‌ بر عهده‌ گیرد («مدارك‌...»، I/ ١٢؛ اسعدی‌، ٢/ ٣١٦-٣١٧).
اردهان‌ در ١٩١٤م‌، اوایل‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، شاهد نخستین‌ پیروزی‌ قشون‌ روس‌ در جبهۀ قفقاز بود (لاروس‌ بزرگ‌). به‌ دنبال‌ انقلاب‌ اكتبر (١٩١٧م‌)، روسیه‌ نیروی‌ خود را از خاك‌ عثمانی‌ بیرون‌ برد و سرانجام‌ در ٣ مارس‌ ١٩١٨ پیمانی‌ در شهر برست‌ شوروی‌ به‌ نام‌ پیمان برست‌ ـ لیتوفسك امضا شد و شهرهای‌ قارص‌، اردهان‌ و باتوم‌ در دست‌ تركان‌ باقی‌ ماند و بدین‌ ترتیب‌ به‌ مخاصمات روس و عثمانی‌ پایان‌ داده‌ شد (ووسینیچ‌ ١٢٧؛ اسعدی‌، ٢/ ٣١٩).
اردهان در ٢٦ نیسان (آوریل‌) ١٩١٩ به‌ اشغال گرجیها درآمد YA)، همانجا) و به‌ موجب‌ پیمانی‌ كه‌ در [مارس‌] ١٩٢١م‌ بین‌ حكومت‌ ملی‌ مصطفى كمال‌ و دولت‌ شوروی‌ بسته‌ شد، قارص‌ و اردهان‌ به‌ تركیه‌ بازگشت‌ و باتوم‌ به‌ شوروی‌ واگذار شد (اسعدی‌، ٢/ ٣٢٢؛ YA، همانجا). اردهان‌ از ١٩٢٦م‌ تابع‌ استان قارص شد («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).
از آثار تاریخی‌ این‌ شهر قلعۀ اردهان‌ است‌ كه‌ در سمت‌ چپ‌ رود كورا، در محلی‌ كه‌ اردهان‌ قدیم‌ و جدید از هم‌ جدا می‌شود، بنا شده‌ و مشرف‌ بر سراسر دشت‌ است‌. تاریخ‌ بنای‌ قلعه‌ مشخص‌ نیست‌ (VI/ ٤٥٥٥). در بعضی‌ مآخذ آمده‌ است‌ كه‌ این‌ قلعه‌ به‌ دستور سلطان‌ سلیم‌ اول‌ ساخته‌ شده‌ («دائرةالمعارف‌ جدید...»، I/ ١٧٢)، و در ١٥٤٩م‌ مرمت‌ گردیده‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، III/ ٣٥٠). در ١٥٥٦م‌، در زمان‌ سلیمان‌ قانونی‌ به‌ شكل كنونی‌ درآمده‌، و ساختمانش‌ شبیه‌ قلعه‌های‌ آناتولی‌ و روم‌ ایلی‌ است‌. علاوه‌ بر در بزرگی‌ كه‌ در غرب‌ قلعه‌ موجود است‌، در كنار رود كورا سوقاپوسی‌ (در مخفی‌ و در خروجی‌) است‌. دیوارهای‌ قلعه‌ با ٧٤٥ متر طول‌ و ١٤ برجی‌ كه‌ دارد، بر قدرت‌ دفاعی‌ آن‌ می‌افزاید YA)، همانجا). این قلعه‌ در طول جنگهای‌ ایران‌ و روس‌ نقش‌ مهمی‌ داشت‌، زیرا از ١٨٢٨ تا ١٨٣٠م‌ در اشغال‌ قشون‌ روس‌ بود («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).
از دیگر آثار تاریخی‌ این شهر پل‌ معلق‌ آن‌ است كه‌ در ١٨٩٥م‌ بر روی رود كورا احداث‌ شده‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ جدید»، همانجا). جنگل‌ گُلبرت و آبهای‌ معدنی‌ كه‌ در ١٥ كیلومتری‌ اردهان‌ قرار گرفته‌، گردشگاه‌ مردم‌ این‌ شهر است‌ («دائرةالمعارف‌ ترك‌»، III/ ٢٧٣).

زمستان سخت‌ و تابستان‌ كوتاه‌مدت‌ این‌ منطقه‌، فصل‌ زراعت‌ را محدود ساخته‌ و در آنجا فقط گندم‌، جو و مقداری‌ سیب‌ زمینی‌ تولید می‌شود و به‌سبب‌ علفزارهای فراوان‌ دشت‌، معاش‌ مردم‌ آنجا از دامداری‌ و جنگل تأمین‌ می‌شود (YA, VI/ ٤٤٧٦). بهترین‌ روغن‌ تركیه‌ كه‌ به‌ نام‌ روغن‌ قارص‌ معروف‌ است، از محصولات‌ اردهان‌ است‌. عسل‌ نیز در آنجا فراوان‌ به‌ دست می‌آید. از صادرات‌ آنجا گاو، گوسفند، روغن‌ و پنیر را می‌توان نام‌ برد («دائرةالمعارف‌ ترك‌»، همانجا).

مآخذ

اسعدی‌، مرتضى، جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
ووسینیچ‌، وین‌، تاریخ‌ امپراطوری‌ عثمانی‌، ترجمۀ سهیل‌ آذری‌، تبریز، ١٣٤٦ش‌؛
نیز:

Census of Population, ١٩٩٠, Ankara, ١٩٩١;
Documents diplo-matiques ottomans, ed. B. N. Simsir, Ankara, ١٩٨٥;
EI٢;
Grand Larousse;
Türk ansiklopedisi, Istanbul/ Ankara, ١٩٦٨-١٩٨٤;
Türkiye dianet İslām vakfı ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١;
YA;
Yeni Türk ansi-klopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
ابوالحسن‌ دیانت‌