اِكْریدیر، از بخشهای تابع استان اسپارتا (اسپارته) و شهری به همین نام در آناتولی داخلی در كشور تركیه. نام این شهر به گونه‌های مختلف از جمله اكریدور و اگریدور (ابن فضل الله، ٣ / ١٧٣؛ حمدالله، ٩٩؛ ابن بطوطه، ٢٩٤)، و در یونانی آكروتیری (EI٢, II / ٦٩١) آمده است و امروزه اگریدیر یا ایریدیر نامیده می‌شود (IA, IV / ١٩٩؛ برای صورتهای دیگر نام آن، نك‌ : نشری، I / ٢٢٤؛ سامی، ٢ / ١٠١٣).
از آنجا كه این شهر در دامنۀ تخته سنگی با شیب تند بنا شده است و با در نظر گرفتن اینكه آكرون و آكروئریون در زبان یونانی به معنی دامنۀ سنگی است، احتمال می‌رود كه نام این شهر برگرفته از همین واژه‌ها باشد. برخی نیز نام آن را مأخوذ از اِغدیر می‌دانند كه درست به نظر نمی‌رسد (IA، همانجا). در وجه تسمیۀ این شهر روایات دیگری نیز نقل شده است (نك‌ : YA, V / ٣٥٩٦). در زمان فرمانروایی فلك‌الدین دُندار از امیران خاندان حمید نام آنجا به فلك بار (ابوالفدا، ٣٧٩) و به روایتی دیگر به فلك‌آباد (سعدالدین، ١ / ٢١١؛ اوزون چارشیلی، ٦٢) تغییر یافت. در زمان حكومت دولت بیزانس نام آنجا پرُستانا، و اسقف‌نشین بوده است (همو، نیز IA، همانجاها).
شهر اكریدیر بر روی شبه جزیرۀ باریك و كوچكی در جنوب غربی دریاچه‌ای به همین نام، در دامنۀ كوه جامیلی (ویاروس مونس) كه امروز كوه اكریدیر نامیده می‌شود، بنا گردیده است (IA، همانجا). كوههای بارلا به ارتفاع ٧٨٤‘٢ متر و داوْتاس با ارتفاع ٦٣٥‘١متر دو كوه مهم این بخش به شمار می‌آیند («دائرةالمعارف ترك»، XIV / ٤٢٣).مسـاحت بخـش ٨٤٠‘١ كمـ٢ (YA, V / ٣٥١٤) و ارتفاع آن از سطح دریا ٩٢٤ متر است (EI٢، همانجا؛ «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٩٤). راههایی كه شهر آنتالیا ــ بندر كرانۀ مدیترانه ــ را به آناتولی داخلی، و همچنین ناحیۀ اژه را به منطقۀ دریاچه‌ها و شهر تاریخی قونیه مربوط می‌كند، از این شهر می‌گذرند (همانجا). جمعیت بخش برابر سرشماری ١٩٩٠ م / ١٣٦٩ش، ٢٦٦‘٤١ نفر است كه ٨٢٨‘١٥نفر آن در مركز بخش، و بقیه در روستاهای اطراف زندگی می‌كنند («آمار ...»، ٢٩).

پیشینۀ تاریخی

از تاریخ این سرزمین در سده‌های كهن آگاهی دقیق در دست نیست. آنچه معلوم است، این است كه در سده‌های پیش از میلاد مسیح این منطقه در حاكمیت حتیها، هلنیها (یونانیان) و رومیان بوده است (YA, V / ٣٥٣٣) و در سده‌های میانه در قلمرو بیزانس قرار داشته است (اوزون چارشیلی، همانجا). اقوام ترك بعد از نبرد ملازگرد (آق‌سرایی، ١٦) به این ناحیه هجوم آوردند. شكست سپاه بیزانس از قلیچ ارسلان در محل میریوكفالون (نزدیك آنكارا) واقع در شمال دریاچۀ اكریدیر در ٥٧٢ق / ١١٧٦م (اونلو، ١٨٤) تسخیر این ناحیه توسط تركها را تسهیل كرد. در پی آن در ٦٠٠ ق / ١٢٠٣ م ناحیۀ اسپارتا ( مختصر ... ، ٢٤؛ یازجی‌زاده، ٦٢) و اكریدیر به تصرف سلجوقیان آسیای صغیر (سلاجقۀ روم) در آمد و ادارۀ آنجا به یكی از قبایل تركمن تحت ریاست حمید بیك واگذار شد (اوزون چارشیلی، همانجا). امیران سلجوقی در آبادی این شهر كوشیدند و آنجا را استراحتگاه تابستانی خود ساختند (IA، همانجا).
در پی فروپاشی و تجزیۀ دولت سلجوقیان آسیای صغیر، قلمرو آنان تحت نفوذ ایلخانان درآمد وعشیره‌های ترك با پشتیبانی كارگزاران ایلخانان در آناتولی، حكومتهایی تشكیل دادند و خاندان حمید كه در این اوان فلك‌الدین دندار ریاست آن را عهده‌دار بود، تشكیل حكومت داد و پایتخت خود را از شهر بُرلو به اكریدیر منتقل ساخت و چنانكه گذشت، آنجا را فلك‌آباد نامید (شرف‌الدین، ٤٢٦ الف ـ ٤٢٦ ب؛ ابوالفدا، ٣٧٩؛ اوزون چارشیلی، ٦٢) و مالیات آنجا را كه به نوشتۀ حمدالله مستوفی ٤ هزار دینار بود (ص ٩٩)، به خزانۀ ایلخان می‌فرستاد. با درگذشت الجایتو، فلك‌الدین اعلان استقلال كرد، ولی دمیرتاش (تیمورتاش) والی ایلخانان در آناتولی او را شكست داد و در ٧٢٤ ق / ١٣٢٤ م آنجا را به تصرف خود درآورد و از آن پس قلمرو خاندان حمید به مركزیت شهر اكریدیر به دو بخش شمال و جنوب تقسیم شد و مدتی بعد بخش شمالی به دست عثمانیها و بخش دیگر به دست قراخانیان افتاد (پكمان، ٤٧).
با فرار تیمورتاش به مصر در ٧٢٥ ق، خضربیك فرزند دندار بار دیگر حكومت اكریدیر را به دست گرفت. امیران خاندان حمید مدتی در این شهر فرمان راندند و به نام خود سكه زدند كه سكۀ حسامی به نام حسام‌الدین الیاس از آن جمله است (اوزون چارشیلی، ٦٣-٦٤). نورالدین محمد قرامان نیز در بخش شمالی ناحیۀ اكریدیر ــ قلمرو خاندان حمید ــ به نام خود سكه زد (همو، ١٧). اكریدیر در ٧٩٢ ق / ١٣٩٠ م توسط سلطان مراد اول پادشاه عثمانی تصرف شد (نشری، I / ٢٢٤، استرابادی، ٣١٤؛ پكمان، همانجا). هنگام لشكركشی تیمور به آسیای صغیر، وی قصد تصرف اكریدیر را داشت و چون شنید كه مردم شهر به جزیرۀ نیس (نسین) ــ یكی از دو جزیرۀ دریاچۀ اكریدیر ــ پناهنده شده‌اند، آنجا را محاصره كرد و در ٨٠٥ق / ١٤٠٣م (شرف‌الدین، سعدالدین، همانجاها) آنجا را فتح كرد و اداره‌اش را به محمد قرامانی سپرد (اوزون چارشیلی، همانجا). سرانجام در ٨٢٨ ق / ١٤٢٥ م ادارۀ شهر به طور
كامل به دست عثمانیها افتاد («دائرةالمعارف دیانت»، IA, IV / ١٩٩; X / ٤٩٤) و در قلمرو دولت عثمانی جزئی از ایالت قونیه به شمار آمد (سامی، ٢ / ١٠١٣) و بعد از اعلان جمهوریت به ایالت اسپارتا ضمیمه شد.
اگرچه این شهر در دوران فرمانروایی عثمانیها از رونق افتاد و به تدریج اهمیتش را از دست داد («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا)، اما در روزگار سلاجقه و امیرنشینهای آناتولی از اعتبار خاصی برخوردار بوده است؛ چنانكه ابن بطوطه آنجا را شهری بزرگ با عمارات و بازارهای خوب و باغهای نیكو توصیف كرده، و زیبایی دریاچۀ آن را ستوده است و از ملاقات خود با امیر ابواسحاق بن دندار یاد كرده است (ص ٢٩٤-٢٩٥). همچنین جهانگردان اروپایی مانند ریشتر، آرُندِل، هامیلتن و هیرشفلدكه از ١٨١٦ تا ١٨٧٢ م از آنجا بازدید كرده‌اند،آگاهیهای بسیاری در خصوص این شهر به دست می‌دهند («دائرةالمعارف دیانت» همانجا). به نوشتۀ سالنامۀ قونیه مورخ ١٨٨٧- ١٨٨٨م در آن سال این شهر و حومه ٣٢ جامع، ١٧ مسجد، ٢ مدرسه، یك كتابخانه، ٤ حمام و ١٥٠ باب مغازه داشته است (همان، X / ٤٩٥).
از آثار تاریخی این شهر قلعه، مسجد خضربیك، مدرسۀ سنگی و آرامگاه بابا سلطان بر سر راه اكریدیر به اسپارتا (YA, V / ٣٦٠١؛ «دائرةالمعارف دیانت» همانجا)، همچنین كاروانسرای ارتوكوش در ٤٥ كیلومتری راه اكریدیر ـ آق‌شهر است (ازبك، ٢٩٣).

دریاچۀ اكریدیر

این دریاچه یكی از دریاچه‌های حوضۀ مدیترانه و چهارمین دریاچۀ تركیه از نظر وسعت است و در میان كوههای سلطان و قراقوش در وسط استان اسپارتا واقع شده است (YA, V / ٣٥٠٧). مساحت آن ٥١٧ كمـ٢، درازای آن از شمال به جنوب ٥٠ كمـ و پهنای آن از شرق به غرب ٣ تا ١٥ كمـ و عمق آن ١٥ تا ١٦ متر و عمق متوسط آن ٦ تا ٧ متر است (همانجا؛ «دائرةالمعارف ترك»، XIV / ٤٢٥). در بخش میانی دریاچه، تنگه‌ای به عرض تقریبی ٢ كمـ وجود دارد كه آن را به دو بخش شمال و جنوب تقسیم می‌نماید كه بخش شمالی آن هویران و بخش جنوبی به اكریدیر معروف است و دریاچه خود نیز به همین نام مشهور است. آب این دریاچه شیرین است و از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود. همچنین برخی رودخانه‌های كوچك فصلی نیز به این دریاچه می‌ریزند (همانجاها)، آب اضافی این دریاچه از طریق آبراهه‌ای كه در قسمت جنوب آن قرار دارد، به دریاچۀ كُوادا كه در ١٦ كیلومتری اكریدیر قرار دارد، می‌ریزد. در دریاچۀ كوادا چاههایی است كه آب دریاچۀ اكریدیر در یكی از آنها كه چاه عرب نام دارد، فرو می‌رود و پس از عبور از زیركوه تركمن در محلی به نام گوك بویت بار دیگر در سطح جریان پیدا می‌كند و پس از عبور از دره‌ای عمیق به نام رودخانۀ گوك دره به گوك سو می‌پیوندد (YA، همانجا).
در این دریاچه دو جزیره به نامهای یشیل آدا (نیس یا نسین) و جان آدا واقع شده است كه یشیل آدا مسكون است و یكی از محلات شهر اكریدیر محسوب می‌شود (همان، XI / ٧٨٥٩). ساكنان مسیحی این جزیره بعد از انعقاد عهدنامۀ لوزان با تركهای مهاجر كه از یونان آمده بودند، جابه‌جا شدند (IA, IV / ٢٠٠).

مآخذ

آق‌سرایی، محمود، مسامرة الاخبار، به كوشش عثمان توران، آنكارا، ١٩٤٤ م؛
ابن بطوطه، رحلة، به كوشش محمد عبدالمنعم عریان، بیروت، ١٩٨٧ م؛
ابن فضل‌الله عمری، احمد، مسالك الابصار، به كوشش فؤاد سزگین، فرانكفورت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به كوشش دوسلان، پاریس، ١٨٤٠ م؛
استرابادی، عزیز، بزم و رزم، استانبول، ١٩٢٨ م؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به كوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ ق / ١٩١٣ م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ ق؛
سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، استانبول، ١٢٧٩ ق؛
شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، تاشكند، ١٩٧٢ م؛
مختصر سلجوق‌نامۀ ابن بی بی، به كوشش هوتسما، لیدن، ١٩٠٢ م؛
یازجی‌زاده، علی، تواریخ آل سلجوق ( اوغوزنامه)، به كوشش هوتسما، لیدن، ١٩٠٢ م؛
نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١; EI٢; IA; Neşrî, M., Cihan-Nümâ, Ankara, ١٩٨٧; Özbek, Ö., «Eğridir Mübarizüddin Ertokuş Kervansarayı», Vakı flar dergisi, Ankara, vol. XI; Pekman, A., Perge tarihi, Ankara, ١٩٧٣; Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٦; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٩; Ünlü, N., Anahatları yla Islâm tarihi, Istanbul, Marmara üniversitesi; UzunçarŞılı, İ. H., Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri, Ankara, ١٩٨٤; YA.
علی‌اكبر دیانت