بَهار، نخستین‌ ماهنامۀ ادبی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ كه‌ به‌ مدیریت‌ و نویسندگی یوسف اعتصامی (د ١٣١٦ش‌ /١٩٣٧م‌)، در تهران منتشر می‌شد. بهار در دو دورۀ مجزا انتشار یافته‌ است‌: در دورۀ اول‌ (از ١٠ ربیع‌الاخر ١٣٢٨ /اول اردیبهشت ١٢٨٩، تا ٢٥ ذیقعدۀ ١٣٢٩ق‌ / ٢٦ آبان‌ ١٢٩٠ش‌) ١٢ شماره‌ به‌ صورت‌ نامرتب‌ انتشار یافت‌. در دورۀ دوم (از شعبان‌ ١٣٣٩ /اردیبهشت‌ ١٣٠٠ تا جمادی‌الاول‌ ١٣٤١ / دی‌ ١٣٠١) مجله‌ با انتشار ١٢ شماره‌ به‌ كار خود پایان‌ داد (صدر هاشمی‌، ٢ /٢٦- ٢٨؛ آرین‌پور، ٢ /١١٤).
مدیریت‌ بهار چنان‌كه‌ گفته‌ شد، در آغاز با یوسف‌ اعتصامی‌ بود، اما از شمارۀ چهارم‌ به‌ مدبرالممالك‌ هرندی‌ (مدیر روزنامۀ تمدن‌)واگذار گردید. در دورۀ دوم‌ و تا شمارۀ سوم‌، مدیریت‌ مجله‌ با عباس‌ خلیلی‌ (مدیر روزنامۀ اقدام‌ )بود، ولی‌ از این‌ پس‌ تا پایان‌ كار، اعتصامی خود این مسئولیت‌ را برعهده‌ گرفت‌ (صدر هاشمی‌، ٢ /٢٦، ٢٨؛ محیط، ٢٣٤-٢٣٥).
در دوره‌ای‌ كه‌ روزنامه‌های‌ گوناگون‌ مانند ایران‌ نو، شرق‌، مجلس‌ و تمدن‌ منتشر می‌شدند، اعتصامی‌ فقدان‌ نشریه‌ای‌ ادبی‌ را احساس‌ می‌كرد (نک‌ : ١ /١)؛ از این‌رو، به‌ پشتوانۀ تجربه‌ای‌ كه‌ پیش‌تر در امر انتشار مجموعه‌ای‌ با عنوان‌ گنجینۀ فنون‌ در تبریز اندوخته‌ بود (محیط، ٢٣٦)، و نیز به‌ لحاظ ارتباط مستمری‌ كه‌ با مجلات‌ عربی‌ و تركی‌ مانند الهلال‌، الجامعۀ و المقتطف‌ داشت‌، دست‌ به‌ انتشار بهار زد (همو، ٢٣٥). او خود در سرمقالۀ شمارۀ نخست‌ بهار، مهم‌ترین‌ انگیزۀ خویش را از انتشار این مجله‌، عرضۀ مطالب‌ سودمند علمی‌، ادبی‌، اخلاقی‌، تاریخی‌، اقتصادی‌ و فنون‌ گوناگون‌ به‌ مردم‌ ایران‌ اعلام‌ كرد (همانجا).
در مجلۀ بهار بیشتر ترجمۀ آثار نویسندگان‌ اروپایی‌، عرب‌ و ترك‌ به‌ چاپ‌ می‌رسید؛ از آن‌ جمله‌، آثار نویسندگانی چون‌: احمد حكمت‌، ولتر، ماكسیم‌ گوركی‌، ویكتورهوگو، آلكساندر دوما، ابوالضیا توفیق‌، مصطفى لطفی‌ منفلوطی‌، شیلر، ژان‌ ژاك‌ روسو، خانم‌ می‌ّ و مارك‌ تواین‌ (نک‌ : بهار، ١ /١٨، ٢٣، ٢٩، ١٤٥، ٢٥٤، ٤١٤، ٢ /٢٣، ١١٠، ٢٧٠، ٢٩٦، ٤٠٣). موضوعهای‌ مورد بحث‌ در این‌ آثار عبارت‌ بود از ادبیات‌، شعر، شرح‌ حال‌ مشاهیر، مسائل‌ فلسفی‌، اجتماعی‌ و سیاسی‌، تعلیم‌ و تربیت‌، زنان‌، تاریخ‌ و علم‌. این‌ آثار را عموماً خود اعتصامی‌ و با اسلوبی‌ خاص‌، با واسطۀ ترجمه‌های‌ عربی‌ و تركی‌ آنها و با مراجعه‌ به‌ منابعی‌ مانند المقتطف‌ و النظرات‌ منفلوطی‌، به‌ زبان‌ فارسی‌ ترجمه‌ می‌كرد (همان‌، ١ /٢٤٥، ٢ /٢٣؛ آرین‌پور، همانجا؛ محیط، ٢٣٦-٢٣٧).
اعتصامی‌ با آنكه‌ در سر مقالۀ نخستین‌ شمارۀ بهار از تمامی‌ نویسندگان‌ برای‌ همكاری‌ دعوت‌ كرده‌ بود (نک‌ : ١ /٢)، به‌ نظر می‌رسد، این‌ دعوت‌، چنان‌كه‌ باید پذیرفته‌ نشد، و تنها در دورۀ دوم‌ انتشار مجله‌، چند مقاله‌ از نویسندگانی‌ مانند علی‌ دشتی‌، عبدالله‌ مستوفی‌ و عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌ به‌ چاپ‌ رسید (نک‌ : بهار، ٢ /٢١١، ٣٢٠، ٣٤٦). در بخش اشعار این مجله‌، سروده‌هایی از شاعران‌ قدیم‌ و معاصر ایران‌ از جمله‌ حیدرعلی‌ كمالی‌، علی‌اكبر دهخدا، غلامرضا رشید یاسمی‌ و پروین‌ اعتصامی‌ به‌ چاپ‌ می‌رسید. در این‌ میان‌، شمار سروده‌های پروین اعتصامی‌ ــ كه‌ ظاهراً نخستین‌بار منتشر می‌شد - بیش‌ از سروده‌های‌ دیگر شاعران‌ است‌ (همان‌، ١ /٤٢-٤٤، ٢ /١٣٤-١٥٠).
بهار در اندك‌ زمان‌، مقبول‌ خاص‌ و عام‌ شد و به‌ ویژه‌ نزد فرهیختگان‌ ایران‌ جایگاهی‌ خاص‌ یافت‌ و ایرانیان‌ را در سطحی‌ گسترده‌ با آثار اروپایی‌ آشنا ساخت‌ (محیط، ٢٣٥؛ صدر هاشمی‌، ٢ /٢٧). دهخدا سبك‌ و روش‌ مجلۀ بهار را می‌ستود (ص «د») و محمدتقی‌ بهار آن‌ را مقدم‌ بر همۀ مجلات‌ ادبی‌ می‌شمرد و بر آن‌ بود كه‌ این‌ مجله‌ دریچه‌ای‌ از ادبیات‌ جدید را بر روی‌ ایرانیان‌ گشوده‌ است‌ (نک‌ : آرین‌پور، همانجا). اقبال‌ مردم‌ از یك‌ سو، و چاپ‌ آثار اروپاییان‌ از سوی‌ دیگر، موجب‌ رشك‌ حاسدان‌ و انتقاد تنگ‌نظران‌ شد تا سرانجام‌، اعتصامی‌ در آخرین‌ شمارۀ بهار در مقام پاسخ‌گویی برآمد و چنین استدلال كرد كه‌ اگر كتابخانه‌های‌ دنیا، مزین‌ به‌ ترجمۀ آثار بزرگان‌ ایران‌ است‌، چرا نباید ما از آثار ادبی‌ و قلمی‌ اروپا بهره‌ ببریم‌ (٢ /٥٧٧- ٥٧٨). اعتصامی‌ با این‌ جوابیه‌، به‌ انتشار بهار پایان‌ داد.

مآخذ

آرین‌پور، یحیی‌، از صبا تا نیما، تهران‌، ١٣٥٤ش‌؛
اعتصامی‌، یوسف‌، «مقدمه‌»، بهار، تهران‌، ١٣٢١ش‌، چ‌ ٢؛
بهار، تهران‌، ١٣٢١ش‌، چ‌ ٢؛
دهخدا، علی‌اكبر، «تاریخچۀ زندگانی یوسف اعتصامی (اعتصام‌الملك‌)» (نک‌ : هم‌ ، بهار)؛
صدر هاشمی‌، محمد، تاریخ‌ جراید و مجلات‌ ایران‌، اصفهان‌، ١٣٦٣ش‌؛
محیط طباطبایی‌، محمد، تاریخ‌ تحلیلی‌ مطبوعات‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٥ش‌.

علی‌ میرانصاری‌