پِچوی‌، یا پچ‌، پِكس‌، شهری‌ در جنوب‌ غربی‌ مجارستان‌. این‌ شهر در °٤٢ و ´٤٠ عرض‌ شمالی‌ و °٢٠ و ´١٩ طول‌ شرقی‌ با ٣٣٢‘١٥٧ تن‌ جمعیت‌ (در ١٣٧٩ش‌ / ٢٠٠٠م‌)، یكی‌ از ٥ شهر بزرگ‌ مجارستان‌ به‌ شمار می‌رود. پچوی‌ مركز ناحیۀ اداری «بَرانیا» است‌ و از مراكز عمدۀ صنعتی‌ و بازرگانی‌ مجارستان‌ به‌ شمار می‌رود («اطلس‌...»، ١٣٤، فهرست‌؛ «پكس‌»).
نام‌ این‌ شهر كه‌ در زبان‌ اسلاوی‌ پاتكاستولیه‌، و در آلمانی‌ فونفكیرشن‌ خوانده‌ می‌شود، به‌ معنای‌ ٥ كلیساست‌ (هامرپورگشتال‌، VI / ١٢٢؛ پچوی‌، ١ / ٤٣٧). دیرینگی‌ این‌ شهر كه‌ در محل‌ شهر رومی‌ سپیانه‌ساخته‌ شده‌ است‌، به‌ سده‌های‌ نخستین‌ میلادی‌ بازمی‌گردد («پكس‌»؛ EI٢, VIII / ٢٩١). به‌ روایت‌ ابراهیم‌ پچوی‌، اتریشیها بنیادگذاران‌ پچوی‌ بودند و تا سدۀ ٥ق‌ / ١١م‌ در این‌ شهر اقامت‌ داشتند، اما از آن‌ پس‌ مجارها بر آنجا دست‌ یافتند و استفان‌ پادشاه‌ مجارها در این‌ شهر ٥ كلیسا بنیان‌ نهاد كه‌ شهر نام‌ خود را از آن‌ كلیساها گرفته‌ است‌ (١ / ٤٣٦-٤٣٧).
تا پیش‌ از چیرگی‌ عثمانیان‌ بر این‌ شهر، پچوی‌ یكی‌ از ٥ اسقف‌نشین‌ مجارستان‌ به‌ شمار می‌رفت‌ (اكهارت‌، ٢٦). در ٧٦٩ق‌ / ١٣٦٧م‌ نخستین‌ دانشگاه‌ مجارستان‌ توسط لوئی‌ كبیر پادشاه‌ مجارستان‌ و لهستان‌ در این‌ شهر ساخته‌ شد. این‌ دانشگاه‌ در دورۀ استیلای‌ عثمانیان‌ تعطیل‌ گردید، اما در ١٩٢٢م‌ دوباره‌ بازگشایی‌ شد ( بریتانیكا، IX / ٢٣٣). در روزگار سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ (سل‌ ٩٢٦-٩٧٤ق‌) در ٩٣٢ق‌ / ١٥٢٦م‌، پس‌ از پیروزی‌ عثمانیان‌ در جنگ‌ موهاچ‌ (مهاچ‌)، قلعۀ پچوی‌ بدون‌ مقاومت‌ تسلیم‌ شد و عثمانیها ٣ روز پس‌ از چیرگی‌ بر شهر، مردم‌ را در میدان‌ شهر گردآوردند و آنها را به‌ قتل‌ رساندند. سلطان‌ سلیمان‌ پس‌ از تصرف‌ مجارستان‌، این‌ سرزمین‌ را به‌ یانوش‌ زاپولیا یكی‌ از امرای‌ مجاری‌ دست‌نشاندۀ عثمانیان‌ واگذار كرد (سرت‌ اوغلو، ٢٧٩؛ هامرپورگشتال‌، III / ٦٢-٦٣). پس‌ از مرگ‌ یانوش‌ زاپولیا در ٩٤٧ق‌ / ١٥٤٠م‌ ارشیدوك‌ اتریش‌ كه‌ بر مجارستان‌ ادعای‌ ارضی‌ داشت‌، این‌ سرزمین‌ و ازجمله‌ پچوی‌ را تصرف‌ كرد (سرت‌ اوغلو، همانجا)، اما در محرم‌ ٩٥٠ / آوریل‌ ١٥٤٣ به‌ هنگام‌ لشكركشی‌ سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ به‌ استرگون‌، پچوی‌ توسط قاسم‌ پاشا، سنجق‌ بیك‌ موهاچ‌ به‌ تصرف‌ درآمد و به‌ عنوان‌ یك‌ سنجق‌ (ولایت‌)، ضمیمۀ ایالت‌ بودین‌ شد (همانجا؛ اوزون‌ چارشیلی‌، ٢ / ٥٦٨).
پچوی‌ به‌ سبب‌ واقع‌ شدن‌ در دشتی‌ حاصل‌خیز، در زمان‌ تسلط عثمانیان‌ بر آن‌ به‌ یكی‌ از مراكز تأمین‌ كنندۀ نیازهای‌ كشاورزی‌ پادگانهای‌ مرزی‌ عثمانیان‌ بدل‌ شد. در ١٠١٠ق‌ / ١٦٠١م‌،
این‌ شهر به‌ عنوان‌ تیول‌ به‌ تریاكی‌ حسن‌ پاشا واگذار شد («دائرة المعارف‌...»، XXVI / ٤٤٩). از این‌ شهر بعدها به‌ هنگام‌ عملیات‌ جنگی‌ دامادْ ابراهیم‌ پاشا، فاتح‌كانیژه‌ (تركی‌: قانیجه‌) به‌عنوان‌ پایگاه‌ نیروهای‌ ترك‌ استفاده‌ شد و همچنین‌ زمانی‌ كه‌ یمیشچی‌ حسن‌ پاشا، صدراعظم‌ وقت‌ عثمانی‌ برای‌ شكستن‌ محاصرۀ كانیژه‌ عازم‌ این‌ منطقه‌ شده‌ بود، از پچوی‌ دیگر بار به‌ عنوان‌ پایگاه‌ نیروهای‌ عثمانی‌ استفاده‌ شد. پس‌ از چیرگی‌ دوبارۀ عثمانیان‌ بر كانیژه‌، قرا عمر بیك‌ كه‌ در جنگ‌ منشأ خدماتی‌ شده‌ بود، به‌ سنجق‌ بیكی‌ پچوی‌ منصوب‌ شد (همانجا).
در رجب‌ ١٠٧٤ / ژانویۀ ١٦٦٤، كنت‌ زرینی‌ برای‌ بازپس‌گیری‌ پچوی‌ از عثمانیان‌ اقدام‌ كرد، اما با وجود خسارات‌ فراوانی‌ كه‌ به‌ شهر وارد شد، در این‌ كار ناكام‌ ماند (نک‌ : هامر پورگشتال‌، VI / ١٢٢-١٢٣). در ١٠٩٤ ق‌ / ١٦٨٣ م‌، به‌ هنگام‌ دومین‌ محاصرۀ شهر وین‌ توسط عثمانیها كه‌ منجر به‌ شكست‌ نیروهای‌ عثمانی‌ و عقب‌نشینی‌ آنها شد، بودین‌ به‌ تصرف‌ اتریشیها درآمد (سرت‌ اوغلو، همانجا) و شهر پچوی‌ نیز توسط آنها محاصره‌ شد. ارسلان‌ پاشا محافظ قلعۀ پچوی‌ از بیم‌ جان‌ خود و نیز به‌ سبب‌ كمبود آب‌، شهر را با ١٤ هزار تن‌ از نیروهای‌ ترك‌ تسلیم‌ اتریشیها كرد و بدین‌ترتیب‌ حاكمیت‌ ١٤٤ سالۀ عثمانیان‌ در ١٦٨٧م‌ پایان‌ یافت‌ (همو، نیز «دائرة المعارف‌»، همانجاها).
در دورۀ چیرگی‌ تركان‌ بر پچوی‌، این‌ شهر دارای‌ نهادهای‌ دینی‌ و فرهنگی‌ اسلامی‌ شایان‌ توجهی‌ بود. در میان‌ مشایخ‌ مولوی‌ خانۀ پچوی، شخصیتهای‌ برجسته‌ای‌ بودند، از آن‌ جمله‌ احمد دَدَه‌ كه‌ بعدها رئیس‌ مولوی‌خانۀ ینی‌ قاپی‌ استانبول‌ شد (EI٢، همانجا). از دورۀ حضور تركان‌ عثمانی‌ در پچوی‌ آثار بسیاری‌ برجای‌ مانده‌ كه‌ این‌ شهر را به‌ موزه‌ای‌ از آثار هنری‌ تركان‌ بدل‌ ساخته‌ است‌. از مهم‌ترین‌ این‌ آثار می‌توان‌ به‌ مسجد جامع‌ حسن‌ پاشا اشاره‌ كرد («دائرة المعارف‌»، XXVI / ٤٥٠). ابراهیم‌ پچوی‌ تاریخ‌نویس‌ معروف‌ ترك‌ از مشاهیر منسوب‌ به‌ این‌ شهر است‌ (نک‌ : پچوی‌، ١ / ٤٣٧).

مآخذ

اوزون‌ چارشیلی‌، اسماعیل‌ حقی‌، تاریخ‌ عثمانی‌، ترجمۀ وهاب‌ ولی‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
پچوی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌، استانبول‌، ١٩٨٠م‌؛
نیز:

Britanica, micropedia, ١٩٨٩;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
Eckhart, F., Macaristan Tarihi, tr. İ, Kafesoğlu, Ankara, ١٩٤٩;
EI٢;
Hammer-Purgstall, J., Geschichte des osmanischen reiches, Graz, ١٩٦٣;
«Pécs»;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٣;
Sertoğlu, M., Osmanlı tarih lûgati, Istanbul, ١٩٨٦;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٧٧.

وهاب‌ ولی‌