بَذّ، منطقه‌ای در شمال کوه هشتاد سر در آذربایجان شرقی (شمال شهرستان اهر و جنوب غربی کلیبر). بذر در آغاز مرکز جاودانیان و سپس جایگاه خرم‌دینان بود (‌ﻧﻜ : ﻫ د، بابک خرم‌دین). ابن‌خردادبه بذ را رستاقی در آذربایجان نوشته، و شهربذ را «مدینۀ بابک» نامیده است (ص ١١٩-١٢١؛ نیز‌ ﻧﻜ : ابن‌فقیه، ٢٨٦؛ بارتولد، VII/ ٢١١) و طبری بذر را قریه و شهری در حدود اردبیل نوشته است (٩/ ١١). مطهر بن طاهر مقدسی آن را شهری با دیوارهای استوار خوانده است (٥/ ١١٧). ابن‌ندیم از آنجا به عنوان سرزمینی کوهستانی یاد کرده است (ص ٤٠٦-٤٠٧). یاقوت آن را کوره‌ای میان آذربایجان و اران نوشته است (١/ ٥٢٩). مسعودی بذ را به ضیغۀ تثنیه، بذین نامیده که در کنار رود ارس واقع بوده است. وی در جایی بذین را ناحیه و کوهی در آذربایجان دانسته (مروج...، ٢/ ٧٥، التنبیه...، ٣٥٣)، و در جای دیگر آن را در آذربایجان و اران نوشته است (مروج...، ٧/ ٦٢-٦٣). ابن عبدالمنعم نیز کوه بذین را در اران دانسته است (ص ٢١٦).
عنوان بذین موجب بروز این اندیشه شد که گویا دو بذ، یکی در جنوب و دیگری در شمال رود ارس وجود داشته است.برخی از محققان بذین را در آذربایجان، اران و بیلقان پنداشته‌اند، حال آنکه به نوشتۀ بنیاداف بیشتر محققان، بذ را جایی در سرزمین اردبیل دانسته‌اند (ص ٢٤٠-٢٤١). یعقوبی می‌نویسد که ابوجعفر (منصور خلیفۀ عباسی)، یزبدبن حاتم مهلبی را والی آذربایجان قرار داد و یزید، یمنیها را از بصره به آنجا گسیل داشت و رودابن ﻣﺜﻨﻰ ازدی را در تبریز تا بذ فرود آورد (٢/ ٣٧١). اما از نوشتۀ دینوری به سهولت می‌توان دریافت که بذ در جنوب رود ارس واقع بوده است. وی می‌نویسد که بابک در بذ به مقابلۀ افشین شتافت، ولی چون دید لشکریان افشین او را از هر سو احاطه کرده، و راهها را بر او بسته‌اند، از رود ارس گذشت و به جانب ارمنستان رفت (ص ٤٠٣-٤٠٤). مینورسکی بذین را ناحیه‌ای در آذربایجان نامیده که در جنوب رود ارس نهاده شده است. وی ارس را رودی دانسته که از میان بذین در آذربایجان و کوه ابوﻣﻮﺳﻰ در خاک ران می‌گذرد (ص ٣٠٣).
سعید نفیسی نه تنها ناحیه، بلکه شهر و کوهستان بذ یا بذین را در مشرق دشت مغان نزدیک ناحیۀ طالش کنونی و در مجاورت کرانۀ غربی دریای مازندران وشته است (ص ٣٦). این شهر در ٢١ فرسنگی اردبیل بر بلندی کوهی واقع بود که بقایای دژ بذ یا قلعۀ جمهور (به احتمال مأخوذ ا زکوههای جمهور) در آنجا قرار داشته است (یوسفی، ١٣١). کسروی محل شهر بذ را در جنوب رود ارس در قراچه داغ کنونی و شمال شهر اهر، اندکی مایل به شرق دانسته است (ص ١٤٩). این نظر بعدها مورد تأیید باستان‌شناسان قرار گرفت و معلوم شد که قلعۀ جمهور در ٥٠ کیلومتری شمال شهرستان اهر و در ارتفاعات غربی شاخه‌ای از رود بزرگ قره‌سو در ٣ کیلومتری جنوب غربی کلیبر واقع است (کامبخش فرد، ٤-١٨). بنای قلعۀ جمهور یا دژ بذ شامل قلعه و قصر، بر فراز قله‌ای به ارتفاع بیش از ٣٠٠‘٢ تا ٦٠٠‘٢ متر است که اطراف آن را دره‌هایی به عمق ٤٠٠ تا ٦٠٠ متر فرا گرفته است. تنها از یک راه تنگ و دشوار می‌توان به این قلعه راه یافت (ترابی، ٢/ ٤٦٦).

مآخذ

ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق/ ١٨٨٩م؛
ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطر، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠م؛
ابن فقیه، احمد، مختصر کتاب البلدان، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٢ق؛
ابن‌نیم، الفهرست؛
ترابی طباطبایی، جمال، آثار باستانی آذربایجان، تهران، ١٣٥٥ش؛
دینوری، احمد، الخبار الطوال، به کوشش عبدالمنعم عامر و جمال‌الدین شیال، قاهره، ١٩٦٠م؛
طبری، تاریخ؛
کامبخش فرد، سیف الله، «قلعۀ جمهور یا دژ بذ جایگاه بابک خرم دین»، بررسهای تاریخی، تهران، ١٣٤٥ش؛
ﺷﻤ ٤؛
کسروی، احمد، شهریاران گمنام، تهران، ١٣٣٥ش؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩٣م؛
همو، مروج‌الذهب، به کوشش باربیه دومنار و پاوه دو کورتی، پاریس، ج٢، ١٩١٤م، ج٧، ١٨٧٣م؛
مقدسی، مط، البدء والتاریخ، به کوشش کلمان هوار، پاریس، ١٩١٦م؛
مینورسکی، و.، تاریخ شروان و دربند، ترجمۀ محسن خادم، تهران، ١٣٧٥ش؛
نفیسی، سعید، بابک خرم دین، تهران، ١٣٣٣ش؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ق/ ١٩٦٠م؛
یوسفی، غلامحسین، یادداشتهایی در زمینۀ فرهنگ و تاریخ، تهران، ١٣٧١ش؛
نیز:

Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٧١;
Buniyatov, Z., Azerbaĭdzhan v VII-IX vv., Baku, ١٩٦٥.
عنایت‌الله رضا