اِسْكاف‌، ناحیه‌ای‌ در نزدیكی‌ رود نهروان‌، میان‌ بغداد و واسط . ابن‌ خردادبه‌ اسكاف‌ و نهروان‌ سفلی‌ را یكی‌ از بخشهای‌ (طسوج‌) پنجگانۀ استان‌ «بازیجان‌ خسرو» در خاور دجله‌ برمی‌شم‌ارد (ص‌ ٦). قدامۀ بن‌ جعفر این‌ استان‌ را «اَرندین‌ كِرْد» نامیده‌ است‌ (ص‌ ٢٣٥؛ نیز نک‌ : لسترنج‌، ٨٠).
اسكاف‌ به‌ دو بخش‌ علیا و سفلی‌ تقسیم‌ می‌شده‌ است‌ (ابن‌ فقیه‌، ٢١٠؛ مقدسی‌، ٣٧). در برخی‌ منابع‌، اسكاف‌ علیا به‌سبب‌ آنكه‌ گروه‌ كثیری‌ از بنی‌ جُنَید در آنجا سكنی‌ داشته‌اند، اسكاف‌ بنی‌ جنید خوانده‌ شده‌ است‌ (ابن‌ خردادبه‌، ٦ -٧؛ مسعودی‌، ٥٣؛ ابن‌ حوقل‌، ١/ ٢٣٣؛ حدود العالم‌، ١٥٢؛ یاقوت‌، المشترك‌، ٢٣). رود نهروان‌ پس‌ از آبیاری‌ زمینهای‌ بغداد از كنار اسكاف‌ عبور می‌كرده‌، و سپس‌ در ناحیۀ جَرجَرایا به‌ دجله‌ می‌ریخته‌ است‌ (مسعودی‌، همانجا؛ اصطخری‌، ٦٠). به‌گفتۀ یاقوت‌، در روزگار سلجوقیان‌ با از میان‌ رفتن‌ نهروان‌، اسكاف‌ نیز از میان‌ رفته‌ ( بلدان‌، ١/ ٢٥٢)، ولی‌ ویرانه‌های‌ آن‌ مدتها پابرجا بوده‌ است‌.
اسكاف‌ خاستگاه‌ دانشم‌ندان‌ بسیار از جمله‌ گروهی‌ از محدثان‌ بوده‌ است‌ (سمعانی‌، ١/ ٢٣٤- ٢٣٥). با توجه‌ به‌ اینكه‌ بسیاری‌ از منسوبان‌ به‌ اسكاف‌ در خراسان‌ شهرت‌ داشته‌اند، چنین‌ پیداست‌ كه‌ در گذشته‌های‌ دور، گروهی‌ از ساكنان‌ اسكاف‌ به‌ خراسان‌ مهاجرت‌ كرده‌اند. از مشهورترین‌ آنان‌ می‌توان‌ ابوجعفر اسكافی‌، متكلم‌ معتزلی‌ سدۀ ٣ق‌ را نام‌ برد كه‌ فرقه‌ای‌ از معتزلیان‌ به‌ نام‌ «اسكافیه‌» به‌ او منسوب‌ شده‌اند (همانجا؛ قاضی‌ عبدالجبار، ٢). همچنین‌ می‌توان‌ به‌ ابوالقاسم‌ علی‌ بن‌ محمد اسكافی‌ نیشابوری‌ دبیر آل‌ سامان‌ (نک‌ : ه‌ د، اسكافی‌، ابوالقاسم‌) و ابوحنیفۀ اسكافی‌ (ه م‌)، شاعر، ادیب‌ و فقیه‌ سدۀ ٥ق‌ اشاره‌ كرد.

مآخذ

ابن‌ حوقل‌، محمد، صورۀ الارض‌، لیدن‌، ١٩٣٨م‌؛
ابن‌ خردادبه‌، عبیدالله‌، المسالك‌ و الممالك‌، به‌كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٨٩م‌؛
ابن‌ فقیه‌، احمد، مختصر كتاب‌ البلدان‌، لیدن‌، ١٣٠٢ق‌؛
اصطخری‌، ابراهیم‌، المسالك‌ و الممالك‌، به‌كوشش‌ محمد جابر عبدالعال‌ حسینی‌، قاهره‌، ١٣٨١ق‌/ ١٩٦١م‌؛
حدود العالم‌، به‌كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
سمعانی‌، عبدالكریم‌، الانساب‌، به‌كوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌ یمانی‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٨٢ق‌/ ١٩٦٢م‌؛
قاضی‌ عبدالجبار، فرق‌ و طبقات‌ المعتزلۀ، به‌كوشش‌ علی‌ سامی‌ نشار و عصام‌الدین‌ محمدعلی‌، اسكندریه‌، ١٩٧٢م‌؛
قدامۀ بن‌ جعفر، «الخراج‌»، همراه‌ المسالك‌ و الممالك‌ ابن‌ خردادبه‌، لیدن‌، ١٨٨٩م‌؛
مسعودی‌، علی‌، التنبیه‌ و الاشراف‌، لیدن‌، ١٨٩٣م‌؛
مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌كوشش‌ محمد مخزوم‌، بیروت‌، ١٩٨٧م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
همو، المشترك‌، به‌كوشش‌ ف‌. ووستنفلد، گوتینگن‌، ١٨٤٦م‌؛
نیز:

Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.
مژگان‌ نظامی‌