این شهرستان که در اسفند ١٣٣٧، با مرکزیت شهر خمین تشکیل گردید ( فرهنگ ... ، ٨٦)، در جنوب استان مرکزی واقع شده، و از شمال به شهرستان اراک، از شمال خاوری و خاور به شهرستان محلات، از جنوب خاوری و جنوب به شهرستان گلپایگان در استان اصفهان، و از جنوب و جنوب باختری و باختر به شهرستان الیگودرز در استان لرستان محدود است.
شهرستان خمین با گسترۀ ٢٦٧‘٢ کم‌ـ٢ و میانگین ارتفاع ٨٠٠‘١ متر از سطح دریا در دشتی گسترده، و در محاصرۀ کوههای پرشماری قرار گرفته است. کوههای الوند جنوبی به ارتفاع حدود ١١١‘ ٣ متر در ١١کیلومتری جنوب خاوری، و الوند غربی (لکان) به ارتفاع حدود ٠٦٥‘ ٣ متر در ٢٦کیلومتری شمال باختری شهر خمین، نیز کوه چشمه به ارتفاع حدود ٨٢٠‘ ٢ متر، کوه شیرخانی به ارتفاع حدود ٧٧١‘٢ متر، و کوههای سه‌خواهران، انگشت‌لیس و بوجه در پیرامون آن قرار گرفته‌اند (نک‌ : فرهنگ، ٨٣ -٨٤؛ رحم‌دل، ٣٤؛ جعفری، ٤٧٩).
زمینهای کشاورزی شهرستان خمین به‌وسیلۀ چند رودخانه مشروب می‌شود. رودخانۀ خشک از کوه ویلو (تنگ فراق) و کوه چهل‌گز سرچشمه می‌گیرد و در مسیر جنوب باختری به شمال خاوری در تابستان زمینهای کشاورزی را آبیاری می‌کند، و در زمستان پس از گذشتن از میان شهر خمین در ٢٤کیلومتری این شهر به قمرود (رود لعل‌بار) می‌پیوندد. رودخانۀ ریحان از ارتفاعات روستاهای کاظم‌آباد، حسین‌بنگی، باباقلعه و قشلاق بیات سرچشمه می‌گیرد و در جهت جنوب باختری به شمال خاوری به رودخانۀ خشک می‌پیوندد. همچنین رودخانۀ لیلیان (لیلان) از کوه الوند غربی جاری می‌شود و در ١٩کیلومتری شمال خاوری شهر خمین به رودخانۀ خشک می‌ریزد ( فرهنگ، همانجا).
شهرستان خمین بر اساس تقسیمات کشوری سال ١٣٩١ ش، دارای دو بخش مرکزی و کمره، دو شهر به نامهای خمین و قورچی‌باشی، و ٧ دهستان به نامهای حمزه‌لو، صالحان، گله‌زن، رستاق، آشناخور، خرم‌دشت و چهارچشمه است. مرکز بخش مرکزی، شهر خمین، و مرکز بخش کمره، شهر قورچی‌باشی است (رحم‌دل، همانجا؛ «تقسیمات ... »، بش‌ ‌). بر اساس سرشماری سال ١٣٩٠ ش، شهرستان خمین ٣٦٨‘ ١٠٧ تن جمعیت داشته است («درگاه ... »، بش‌ ‌).
میانگین میزان بارش سالیانۀ شهرستان ٣٠٠ میلی‌متر است که در زمستان به شکل برف، و در بهار و پاییز به‌صورت باران نازل می‌شود (حقیقت، ٢٠٣-٢٠٤). محصولات کشاورزی خمین شامل گندم، لوبیا، چغندرقند و میوه‌های مختلف است. از درختان، بادام کوهی و مو وحشی، و از گیاهان دارویی و صنعتی، گل‌ گاوزبان، خاکشیر، آویشن، کاسنی، شیرین‌بیان و جز آن بهره‌برداری می‌شود. دامداری به روشهای سنتی و صنعتی، پرورش گل و گیاه، کشت غلات و میوه، و نیز بافت انواع جاجیم و قالیچه ازجمله حرفه‌های مردم شهرستان خمین به شمار می‌رود ( فرهنگ، ٨٥، ٨٧؛ حقیقت، ٢٠٤؛ زنده‌دل، ٥٨؛ فرهادی، ١ / ٩٥؛ رحم‌دل، ٤٢).
در این شهرستان، افزون بر یک معدن فعال سنگ لاشۀ ساختمانی، شماری معدن سرب غیرفعال در کوهستانهای ‌هفت‌سواران، کلیشه و شکسته وجود دارد (نک‌ : فرهنگ، ٨٤ -٨٥، ٨٧؛ حقیقت، همانجا).

شهر خمین

این شهر در ٢٥٢کیلومتری جنوب غربی تهران و ٦٢کیلومتری جنوب شرقی شهر اراک، بر سر راه اراک به الیگودرز و گلپایگان، در ارتفاع ٨١٥‘١متری از سطح دریا قرار دارد (جعفری، همانجا). در سرشماری رسمی سال ١٣٩٠ ش، جمعیت شهر خمین ٠٥٣‘٧٠ تن ثبت شده است («درگاه»، بش‌ ‌).
از آثار کهن خمین می‌توان به بقعه‌های دو امامزاده به نامهای محمد و ابوطالب، فرزندان زید بن حسن بن علی (ع)، امامزاده اسماعیل در قریۀ یوجان، امامزاده عبدالله در روستای ریحان، و بقعۀ امامزاده طیب در روستای طیب‌آباد اشاره کرد. همچنین تیمچۀ بازار خمین با سقف گنبدی‌شکل هشت‌ضلعی، و شبستان مسجدجامع شهر از بناهای کهن خمین‌اند ( فرهنگ، ٨٥ -٨٦؛ نیز نک‌ : زنده‌دل، ٨٢، ٨٤، ٨٩؛ رحم‌دل، ١٥٤، ١٥٦، ١٦٠، ١٨٠).
پیشینۀ تاریخی: از تاریخ خمین پیش از اسلام آگاهی چندانی در دست نیست. ظاهراً برای نخستین‌بار حمزۀ اصفهانی از این شهر یاد کرده و بنیاد آن را به همای چهرآزاد، از پادشاهان کیانی، نسبت داده که بعدها توسط اسکندر مقدونی ویران شده است (ص ٣٢). با توجه به آنکه حمزۀ اصفهانی مطالب مربوط به تاریخ ایران پیش از اسلام را از خدای‌نامه‌های روزگار ساسانیان برگرفته است، می‌توان گفت که شهر خمین از دیرینگی بسیاری برخوردار است؛ به گونه‌ای که در دورۀ ساسانیان بنیاد آن را به دورۀ حماسی کیانیان نسبت داده‌اند. در منابع تاریخی، نام خمین به صورتهای خمیهن، خمهین و خمابین آمده است (نک‌ : همانجا؛ قمی، ١١٣؛ مجدی، ٧٧٣). پورداود نیز نظریۀ ارتباط خمین با نام همای چهرآزاد را بی‌اعتبار ندانسته، نام خمین را متشکل از دو بخش «خمای» یا همای و «میهن» به معنی جایگاه و خان‌ومان شمرده، و بر روی هم آن را «جایگاه‌ هما» معنا کرده است (ص ٩).
به نوشتۀ بلاذری، پس از شکست سپاه ساسانیان در نهاوند (٢٢ ق / ٦٤٣ م)، سپاهیان عرب به فرماندهی احنف بن قیس، نواحی قم، کاشان و تیمره را به جنگ گشودند (ص ٣١٢-٣١٤). هرچند بلاذری نامی از خمین نبرده است، اما با توجه به موقعیت جغرافیایی این شهر می‌توان گفت که خمین در همین زمان به تصرف اعراب درآمده است. حسن بن محمد قمی در تاریخ قم (ص ٧٤) اشاره به مسجدی در خمین دارد که بنای آن را منسوب به ابوموسى اشعری می‌دانسته‌اند که پس از فتح این شهر به دست اعراب ساخته شده است. در منابع تاریخی، جز این اندک آگاهیها، از خمین یاد نشده، تا آنکه در سدۀ ١١ ق / ١٧ م، مجدی از خمین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین قرای ولایت کمره یاد کرده است (همانجا).
در آذر ١٣٢٥، خمین از گلپایگان جدا شد و به محلات پیوست. از آذر ١٣٣٧ نیز شماری از روستاهای الیگودرز از آن جدا، و به خمین افزوده شد. سرانجام در اسفند ١٣٣٧، خمین به شهرستان بدل گردید ( فرهنگ، همانجا).
شهر خمین در دورۀ معاصر شهرت دوباره یافت؛ چرا که در اواخر سلطنت فتحعلی شاه قاجار، سیدی به نام احمد موسوی در این شهر سکونت گزید و به کشاورزی و آموزش مسائل دینی پرداخت. بعدها نوۀ او، روح‌الله (نک‌ : ه‌ د، خمینی)، رهبری اعتراضات برضد رژیم پهلوی را برعهده گرفت و در انقلاب ١٣٥٧ ش، پایه‌گذار جمهوری اسلامی در ایران شد (مرادی‌نیا، ٩ -١٠).

مآخذ

بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٦ م؛
پورداود، ابراهیم، فرهنگ ایران باستان، تهران، ١٣٥٦ ش؛
«تقسیمات کشوری سال ١٣٩١ ]ش[ استان مرکزی»، آمار ١ (مل‌ ‌)؛
جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ ش؛
حقیقت، عبدالرفیع، فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
حمزۀ اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء، بیروت، دار مکتبة الحیاة؛
«درگاه ملی آمار»، آمار ٢ (مل‌ ‌)؛
رحم‌دل، محمد و قاسم کاظمی دهقی، سیمای میراث فرهنگی استان مرکزی، تهران، ١٣٨٣ ش؛
زنده‌دل، حسن و دیگران، مجموعۀ راهنمای جامع ایران‌گردی (استان مرکزی)، تهران، ١٣٧٩ ش؛
فرهادی، مرتضى، نامۀ کمره، تهران، ١٣٦٩ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (گلپایگان)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٩ ش، ج ٥٩؛
قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، ترجمۀ حسن بن علی قمی، به کوشش جلال‌الدین تهرانی، تهران، ١٣١٣ ش؛
مجدی، محمد، زینت المجالس، تهران، ١٣٤٢ ش؛
مرادی‌نیا، محمدجواد، خمین در انقلاب، تهران، ١٣٧٧ ش؛
نیز:

Amar ١, www. amar.org.ir / default. aspx?tabid=٦٦٦;
Amar ٢, www. amar.org.ir / default. aspx?tabid=١٦٠٣
پرویز امین