بَیانه‌، در اسپانیایی‌: بائنا، شهری‌ كوچك‌ در استان‌ قرطبۀ اسپانیا. این‌ شهر با ٤٠٠‘١٨ تن‌ جمعیت‌ (١٣٨٣ش‌ /٢٠٠٤ م‌) در °٣٧ و ´٣٧ عرض‌ شمالی‌ و °٤ و ´١٩ طول‌ غربی‌ در ٦٠ كیلومتری‌ جنوب‌ شرقی‌ شهر كوردبا واقع‌ است («آندالوسیا»، بائنا؛ «فرهنگ‌ ... »؛ «اطلس‌ ... »، فهرست‌، ١٢). بیانه‌ بر روی‌ تپه‌ای‌ بنا شده‌ است‌ و یكی‌ از ریزابه‌های‌ رودخانۀ گُواداخوز از كنار آن‌ می‌گذرد. پیرامون‌ این‌ شهر را باغها و درختان‌ زیتون‌ فراگرفته‌، و روغن‌ زیتون‌ آن‌ از مرغوبیت‌ بسیاری‌ برخوردار است («آندالوسیا»، بائنا؛ «خانۀ بائنا»).

پیشینۀ تاریخی‌

هرچند از دورۀ پیش‌ از اسلام‌ آثاری‌ در این‌ شهر و حومۀ آن‌ تا نواحی‌ مجاور آنتیگوا یافت‌ نشده‌ است‌ (EI٢)، اما یافته‌های‌ باستان‌شناسی‌ پیشینۀ تاریخی‌ منطقه‌ای‌ را كه‌ بیانه‌ در آن‌ واقع‌ است‌، به‌ دورۀ پیش‌ از تاریخ‌ می‌رساند («خانۀ بائنا»). با این‌ همه‌، آگاهیهای‌ ما از تاریخ‌ بیانه‌ به‌ عنوان‌ یك‌ شهر به‌ دورۀ اسلامی‌ بازمی‌گردد. در ٩٢ ق‌ /٧١١ م‌ به‌ روزگار ولید بن‌ عبدالملك‌ خلیفۀ اموی‌ (حك‌ ٨٦-٩٦ ق‌) شهرهای‌ اندلس‌ از جنوب‌ تا شمال‌، در مدت‌ یك‌ سال‌ به‌ تصرف‌ سپاهیان‌ اموی‌ درآمد (نک‌ : ه‌ د، اندلس‌). در سدۀ ٥ ق‌ بیانه‌ از شهرهای‌ كورۀ قبره‌ بوده‌ است‌ (ابن‌ حیان‌، چ‌ مادرید، ٥ /٢٨٥) و در سدۀ ٦ق‌ به‌ همراه‌ شهرهای‌ قبره‌، قرطبه‌، الزهراء، استجه‌ و الیشانه‌، اقلیم‌ كنبانیه ‌را تشكیل‌ می‌داد (ادریسی‌، ٢ /٥٣٧).
بیانه‌ در سدۀ ٧ق‌ مركز قبره‌ بوده‌ است‌ (یاقوت‌، بلدان‌، ١ /٧٧٤) و در اوایل‌ سدۀ ٨ ق‌ از توابع‌ قرطبه‌ به‌ شمار می‌رفت‌ (نک‌ : ابن‌ عبدالمنعم‌، ١١٩).
بنابر گزارش‌ جغرافیانویسان‌ مسلمان‌، بیانه‌ بر روی‌ تپه‌ای‌ واقع‌ بود و رودخانۀ بزرگ‌ مربله‌ كه‌ آسیابهای‌ بسیاری‌ در كنار آن‌ ساخته‌ شده‌ بود، از جنوب‌ آن‌ می‌گذشت‌. پیرامون‌ شهر را همچون‌ امروز باغها و تاكستانها، درختان‌ زیتون‌ و كشتزارهای‌ گندم‌ و جو در برمی‌گرفت‌. بنابرهمین‌ گزارشها بیانه‌ دژی‌ بزرگ‌ و استوار داشت‌ و دو دیوار به‌ دور آن‌ كشیده‌ شده‌ بود. دیوار درونی‌، شهر را احاطه‌ می‌كرد و دیوار بیرونی‌، نواحی‌ مسكونی‌ حومۀ شهر را در برمی‌گرفت‌. بیانه‌ دارای‌ مسجد جامعی‌ بود كه‌ آن‌را عبدالرحمان‌ دوم‌ (حك‌ ٢٠٦- ٢٣٨ق‌ /٨٢١-٨٥٢م‌) ساخته‌ بود و با حمامهای‌ متعدد و بازارهای‌ پررونق‌ تا پیش‌ از بروز آشوبهایی‌ كه‌ به‌ سقوط خلافت‌ اموی‌ انجامید، شهری‌ آباد و با شكوه‌ بود (نک‌ : ابن‌ عبدالمنعم‌، همانجا؛ ادریسی‌، ٢ /٥٧١؛ یاقوت‌، همانجا؛ EI٢).
پس‌ از فتح‌ اسلامی‌ گروهی‌ از بربرهای‌ شمال‌ افریقا در بیانه‌ سكنا گزیدند (ابن‌ حیان‌، چ‌ بیروت‌، ٢٨). در ٢٩٨ق‌ در زمان‌ امیر عبدالله‌ بن‌ محمد اموی‌ (حك‌ ٢٧٥-٣٠٠ ق‌ /٨٨٨-٩١٣م‌) ابن‌ حفصون‌ (ه‌ م) در حدود بیانه‌ دست‌ به‌ تاخت‌وتاز زد، اما در جنگی‌ سخت‌ با سپاهیان‌ اموی‌ هزیمت‌ یافت‌ (ابن‌ حیان‌، چ‌ پاریس‌، ١٤٦). در ٣١٠ق‌ هاشم‌ بن‌ محمد تجیبی‌ كه‌ پس‌ از مرگ‌ پدرش‌ به‌ فرمان‌ عبدالرحمان‌ سوم‌ اموی‌ (حك ٣٠٠-٣٥٠ق‌) در حكومت‌ سرقسطه‌ جانشین‌ پدر شده‌ بود، دژ بیانه‌ را به‌ تصرف‌ درآورد (ابن‌ دلایی‌، ٤٣). پس‌ از آن‌، بیانه‌ در تصرف‌ والیانی‌ بود كه‌ از سوی‌ خلیفۀ اموی‌ اندلس‌ تعیین‌ می‌شدند (ابن‌ حیان‌، چ‌ مادرید، ٥ /٢٨٥، ٣٧٧).
در ٥٢٠ق‌ /١١٢٦م‌، فردیناند سوم‌ بیانه‌ را به‌ تصرف‌ درآورد (EI٢;
EUE). ابوعبدالله‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ بن‌ فرج‌ (حك‌ ٧٢٥-٧٣٣ ق‌ /١٣٢٥-١٣٣٣ م‌) از حكام‌ بنونصر غرناطه‌، به‌ بیانه‌ لشكر كشید، اما نتیجه‌ای‌ نگرفت‌ (ابن‌ خطیب‌، ٩٢).
پس‌ از چیرگی‌ مسیحیان‌ در اواخر سدۀ ٩ ق‌ /١٥ م‌ بر سراسر اندلس‌ (نک‌ : ه‌ د، اندلس‌)، مسلمانانی‌ كه‌ در بیانه‌ باقی‌ مانده‌ بودند، در ٩٧٩ق‌ /١٥٧١م‌ به‌ قشتاله‌ منتقل‌ شدند، اما به‌ آنها اجازه‌ داده‌ شد تا اخراج‌ نهایی‌ از اندلس‌ در قرطبه‌ اقامت‌ كنند (EI٢).
برجسته‌ترین‌ عالمی‌ كه‌ از بیانه‌ برخاسته‌، ابومحمد قاسم‌ بن‌ اصبغ‌ بن‌ محمد (٣٤٠ق‌ /٩٥١م‌)، محدث‌ مشهور و فقیه‌ مالكی‌ است‌ كه‌ تألیفاتی‌ در حدیث‌ و فقه‌ و علوم‌ قرآنی‌ و انساب‌ دارد (حمیدی‌، ٢ /٥٢٦- ٥٢٨؛ ضبی‌، ٢ /٥٨٩-٥٩٠؛ یاقوت‌، همانجا). هر چند یاقوت‌ انتساب‌ وی‌ را به‌ بیان‌ (مُنت‌ بیان‌) از توابع‌ بطلیوس‌ نیز بعید نمی‌داند ( المشترك‌، ٧٤).

مآخذ

ابن‌ حیان‌ قرطبی‌، حیان‌، المقتبس‌، به‌ كوشش‌ پ‌. چالمتا و دیگران‌، مادرید، ١٩٧٩ م‌؛
همان‌، به‌ كوشش‌ محمود علی‌ مكی‌، بیروت‌، ١٣٩٣ ق‌ /١٩٧٣ م‌؛
همان‌، به‌ كوشش‌ ملچور آنتونیا، پاریس‌، ١٩٣٧م‌؛
ابن‌ خطیب‌، محمد، اللمحة البدریة، بیروت‌، ١٩٨٠ م‌؛
ابن‌ دلایی‌، احمد، ترصیع‌ الاخبار، به‌ كوشش‌ عبدالعزیز اهوانی‌، مادرید، ١٩٦٥م ‌؛
ابن‌ عبدالمنعم‌ حمیری‌، محمد، الروض‌ المعطار، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٩٨٠ م‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهة المشتاق‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌ / ١٩٨٩م‌؛
حمیدی‌، محمد، جذوة المقتبس‌، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ ابیاری‌، قاهره‌ /بیروت‌، ١٤١٠ ق‌ / ١٩٨٩ م‌؛
ضبی‌، احمد، بغیة الملتمس‌، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ ابیاری‌، قاهره‌ /بیروت‌، ١٤١٠ ق‌ / ١٩٨٩ م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
همو، المشترك‌، به‌ كوشش‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ١٨٤٦م‌؛
نیز:

«Andalucía», Pueblos de Espana, www. pueblos-espana.org / andalucía / córdoba /baena /;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
«Casa de Baena», Yahoo! Geocities, www.geocities.com /casadebaena /Links /baena٢.html;
EI^٢;
EUE;
The World-Gazetteer, www.world-gazetteer.com /d /d_es_ Co.htm.
محمدرضا ناجی‌