ایج، دهستانی از توابع شهرستان استهبان در استان فارس. این نام معرّب كلمۀ «ایگ» است و در محل نیز آن را ایگ می‌خوانده‌اند (یاقوت، ١/ ٤١٥؛ عبدالمؤمن، ١/ ١٣٦؛ آنندراج، ١/ ٥١٦).
در منابع كهن، ایج دهی از توابع ناحیۀ دارابگرد ولایت فارس (اصطخری، ١٠٧- ١٠٨) واقع در بخش سردسیر آن بوده (ابن‌حوقل، ٢/ ٢٨٧- ٢٨٨؛ ابن بلخی، ١٣١)، و باغها و محصول میوۀ آن شهرت داشته است (یاقوت، همانجا). ایج به سبب دژ دارالامان در نزدیكی آن كه در ٤٧٠ ق به فرمان نظام‌الدین حسن بن ابراهیم از ملوك شبانک‌اره ساخته شد، به تدریج اهمیت یافت (شبانک‌اره‌ای، ١٥٣؛ معین‌الدین، ٣). این منطقه، طی چندین سده، مركز حكومت ملوك شبانک‌اره بوده، و در حوادث تاریخی این دوره به ایج و دژ آن اشاره شده است؛ از جمله در ٦٥٨ ق كه مظفرالدین شبانک‌اره به قتل رسید و دژ ایج به سپاه مغولی تسلیم شد (وصاف، ٢٥٤-٢٥٥؛ شبانک‌اره‌ای، ١٦٤-١٦٥). همچنین شاه محمود فرزند امیر مبارزالدین (از سلسلۀ آل مظفر) در ٧٥٦ ق، در زمان حكومت ملك اردشیر، واپسین ملوك شبانک‌اره، ایج و دژ آن را تصرف كرد (میرخواند، ٤/ ٤٩٦-٤٩٧؛ نیز نک‌ : فسایی، ١/ ٣٠٣-٣٠٤).
در ایج پرستشگاهی از دورۀ پیش از اسلام در دل كوه وجود داشت كه در دورۀ اسلامی با افزودن محرابی به آن، به مسجد تبدیل شد (فرصت‌الدوله، ٤١٣). دژ دارالامان دارای برج و بارو و محله‌ها، خانه‌ها و بازارهای متعدد بود (شبانک‌اره‌ای، ١٥٣). آثار برجای مانده از دژ ایج نشان می‌دهد كه این دژ، از نظر حوضچه‌های متعدد آب و همچنین موقعیت ویژۀ آن برفراز تنگه بسیار واجد اهمیت بوده است (فرصت‌الدوله، ٤١٢، ٤١٣؛ نیز نک‌ : مصطفوی، ٩٠).
از علما و بزرگان، كسانی به ایج منسوب بوده‌اند (فسایی، ٢/ ١٣٧٣-١٣٧٤) كه مشهورترین ایشان، قاضی عضدالدین ایجی است. اكنون نیز یك دهستان و روستای مركز آن واقع در بخش مركزی شهرستان استهبان استان فارس، ایج نام دارد ( سازمان تقسیمات ... ، ٣٣).

مآخذ

آنندراج، محمدپادشاه، تهران، ١٣٣٥ ش؛
ابن‌بلخی، فارس نامه، به كوشش گ. لسترنج و ر. ا. نیكلسن، كمبریج، ١٣٣٩ ق/ ١٩٢١ م؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، لیدن، ١٩٣٩ م؛
اصطخری، ابراهیم، مسالك الممالك، لیدن، ١٩٢٧ م؛
سازمان تقسیمات كشوری جمهوری اسلامی ایران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ ش؛
شبانک‌اره‌ای، محمد، مجمع الانساب، به كوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٦٣ش؛
عبدالمؤمن بن عبدالحق، مراصد الاطلاع، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٧٣ ق؛
فرصت‌الدوله، محمد، آثار العجم، به كوشش علی دهباشی، تهران، ١٣٥٣ ش؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به كوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
مصطفوی، محمدتقی، اقلیم پارس، تهران، ١٣٤٣ ش؛
معین‌الدین نطنزی، منتخب التواریخ معینی، به كوشش ژان اوبن، تهران، ١٣٣٦ ش؛
میرخواند، محمد، روضةالصفا، تهران، ١٣٣٩ ش؛
وصاف، تاریخ، تحریر عبدالمحمد آیتی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
یاقوت، بلدان.

مژگان نظامی