جَزايِرِ مُلوک (ملوکا)، يا جزاير ادويه، مجمع‌الجزايري در اندونـزي. اين مجمع الجزاير با مساحتـي حـدود ٥٠٠ ،٧٤ کمـ ٢ و ١،٩٩٠،٦٠٠ تن جمعيت (٢٠٠٠م / ١٣٧٩ش) در فلات استراليا جاي دارد. جزاير ملوک از غرب به جزيرۀ سولاوِزي (سلب)، از شرق به جزيرۀ گينۀ جديد و از جنوب به جزيرۀ تيمور محدود است ( انکارتا، npn. ؛ «اطلس ... »، ١١٣, ١٦٤). هالماهرا، سرام، بورو، آمبون، ترناته، تيدور، بتجان (باکان)، آرو و کاي از جزيره‌هاي بزرگ و مهم جزاير ملوک به شمار مي‌روند (همانجا).
جزاير ملوک از زمان استقلال اندونزي در ١٩٥٠م / ١٣٢٩ش استان واحدي بود، اما در ١٩٩٩م / ١٣٧٨ش قسمتهاي شمالي آن و همچنين تنگۀ هالماهرا از اين استان جدا شد و استان مجزايي را تشکيل داد، به گونه‌اي که امروزه جزاير ملوک به ٢ استان ملوک به مرکزيت آمبون با ٤٢٨،٨٥٣ کمـ‍ ٢ مساحت و ١،٣٣٥،٠٩٧ تن جمعيت (در ٢٠٠٨م / ١٣٨٦ش) و ملوک شمالي (ملوک اوتارا) به مرکـزيت ترناته بـا ٦٥٢‘٣١ کمـ‍ ٢ مساحت و ٤٢٩‘٨٦٩ تن جمعيت (در همان سال) تقسيم مي‌شود ( انکارتا، npn.؛ آسياتيکا، VI / ٩٦٩؛ «فرهنگ ... »، npn.). قسمت اعظم زمينهاي جزاير ملوک کوهستاني است که بخشي از آن آتشفشانهاي فعال دارد و داراي آب و هواي استوايي است ( انکارتا، npn. ).
جزاير ملوک از نظر اقتصادي از نقاط ثروتمند اندونزي به شمار مي‌رود. کشاورزي در آنجا رونق دارد و محصولات آن شامل ادويه، ميخک، قرنفل، برنج و ميوه‌هاي استوايي است. همچنين اين جزاير داراي معادن غني نفت و نيکل است (همانجا).

آمبونها مهم‌ترين گروه قومي ساکن جزاير ملوک هستند که بعدها با چينيها، عربهاي مسلمان، پرتغاليها و هلنديها درآميختند (اسعدي، ١ / ٢٨٢-٢٨٣؛ مظفري، ١٩-٢١؛ آسياتيکا، همانجا).
مردم اين جزاير به زبان مالايايي و هالماهرايي سخن مي‌گويند (اسعدي، ١ / ٢٨٤؛ مظفري، ٢١)، و ٦٠% اهالي آن پيرو دين اسلام و بقيه مسيحي هستند ( انکارتا، npn.).

پيشينۀ تاريخي

يافته‌هاي باستان‌شناسان مبين آن است که مردم اين جزاير در سده‌هاي پيش از ميلاد با سرزمينهاي چين و هند روابط بازرگاني و فرهنگي داشتند. از اين جزاير در سالنامه‌هاي چيني متعلق به سدۀ ٧م با نام «مي لوکو» ياد شده است. چينيها در آن دوران با مردم آنجا تجارت ادويه داشتند («تاريخ ملوک»، npn. ؛ آسياتيکا، همانجا).
آشنايي جزاير ملوک با اسلام به نخستين سده‌هاي اسلامي باز مي‌گردد (نک‍ : ابوعبيد، ١ / ١٩٢؛ دمشقي، ١٨٠). دين اسلام به لحاظ ارتباطات گستردۀ بازرگاني مسلمانان با مجمع‌الجزاير اندونزي، به آنجا نفوذ يافته بود و مردم آن مجمع‌الجزاير از جمله جزاير ملوک با اين دين آشنايي داشتند. پيشرفت واقعي اسلام در جزاير ملوک به ٩٠١ق / ١٤٩٥م باز مي‌گردد. در اين سال شاه تيدور (يکي از بخشهاي سابق ملوک) همراه اتباعش به دين اسلام گرويدند و براي ترويج اسلام در ميان مردم بسيار کوشيدند (اسعدي، ١ / ٢٨٨-٢٩٠).
در ٩١٦ق / ١٥١٠م، پرتغاليها نخستين‌بار وارد جزاير ملوک شدند و چندين جزيرۀ آن را به تصرف درآوردند و با احداث قلعه‌اي نظامي، در آنجا مستقر شدند. به دنبال آن، در اواخر سال ٩١٧ق / ١٥١١م آلبوکرک، درياسالار پرتغالي، معاون خود آنتونيو دابرو را با ٣ کشتي از مالاکا به جزاير ملوک روانه کرد. هدف اصلي او برقراري تماس و ايجاد رابطه با ساکنان جزاير ملوک براي دستيابي به ادويه، ميخک و ديگر منابع آن بود (ولک، ١٣١، ١٣٥-١٣٦). با حضور پرتغاليها در جزاير ملوک، پاي مبلغان مذهبي براي ترويج آيين مسيحيت، به اين جزاير باز شد و گروههايي از مردم جزاير ملوک به ويژه در جزيرۀ آمبون و در قسمت شمالي جزيرۀ هالماهرا تحت تأثير مبلغان مسيحي به دين مسيحيت درآمدند و کليساهايي در آنجا برپا گرديد. در آن دوران جزاير ملوک تحت تأثير دو جريان ديني اسلامي و مسيحيت به دو گروه سياسي تقسيم شده بود: گروه نخست تحت رهبري سلطانِ تيدور، که بيشتر مسيحي بودند، و گروه ديگر، زير نظر سلطانِ ترناته، که پيرو دين اسلام بودند (همو، ١٤٣؛ نيز نک‍ : اسميت، ٤٨). سرانجام سلطان خيرون يکي از برجسته‌ترين فرمانروايان ترناته، در ٩٧٢ق / ١٥٦٥م همۀ مبلغان مسيحي را از جزاير ملوک بيرون کرد (ولک، ١٤٥؛ اسعدي، ١ / ٢٩٠).

پس از پرتغاليها، اسپانياييها و سرانجام در ١٠٠٩ق / ١٦٠٠م هلنديها وارد جزاير ادويه‌خيز ملوک شدند و در هيتو ــ منطقه‌اي در جزيرۀ سرام ــ دژي بنا نهادند و حق خريد ادويۀ هيتو را به انحصار خود درآوردند. در ١٠١١ق / ١٦٠٢م کمپاني هند شرقي هلند تأسيس شد. اين کمپاني جزيرۀ آمبون و ديگر نقاط جزاير ملوک را به تصرف درآورد و تجارت ادويه و ميخک را در انحصار گرفت (همو، ١ / ٢٩٠-٢٩١؛ اسميت، ٥٠؛ ريکلفس، ٢٥؛ ولک، ١٧٠-١٧٥). در مدتي که هلنديها پايه‌هاي فرمانروايي خود را در جزاير ادويه استوار مي‌کردند، انگليسيها سرگرم دست يافتن به ديگر نقاط جنوب و جنوب شرقي آسيا بودند، با اين‌همه، در ١٠٢٥ق / ١٦١٦م انگليسيها دو جزيرۀ کوچک را در مجمع‌الجزاير ملوک تصرف کردند (اسميت، ٥٥).
در ١٠٢٩ق / ١٦٢٠م طي دوره‌اي کوتاه، به رغم عدم تمايل هلنديها، به سبب بعضي ملاحظات سياسي در اروپا، ناگزير به همکاري با انگليسيها شدند و به آنان اجازۀ تأسيس مرکز تجارتي در آمبون را دادند؛ اما در ١٦٢٣م با قتل عام مردم آمبون توسط انگليسيها، هلنديها به اين همکاري خاتمه دادند و دست رقيب خود، کمپاني هند شرقي انگليس را از جزاير ملوک کوتاه کردند (ريکلفس، ٢٧). تا سدۀ ١٢ق / ١٨م تجارت جزاير ملوک منحصراً در اختيار کمپاني هند شرقي هلند قرار داشت (همانجا؛ اسعدي، ١ / ٢٩١)، اما اين شرکت در ١٢١٤ق / ١٧٩٩م به لحاظ فساد و سوء مديريت ورشکست شد و ادارۀ متصرفات کمپاني هند شرقي هلند را، دولت هلند رأساً در اختيار گرفت (همانجا؛ ولک، ٣٢٥).
در دوران جنگهاي ناپلئون در اروپا، با اشغال سرزمين‌ هلند توسط فرانسويان، براي مدت کوتاهي (١٢٢٦-١٢٢٩ق / ١٨١١-١٨١٤م) مستملکات هلند در جنوب شرقي آسيا به دست انگليسيها افتاد (اسميت، ٦٧-٦٨؛ ولک، ٣٤٩-٣٥٠). پس از سقوط ناپلئون، نمايندگان بريتانيا و هلند به موجب پيمان نامه‌اي در ١٣ اوت ١٨١٤، توافق کردند که همۀ متصرفات سابق هلند در اختيار هلنديها قرار گيرد (همو، ٣٦٣). در دوران حاکميت مجدد هلنديها، اهالي جزاير ملوک در سالهاي ١٨١٦-١٨١٨م برضد استيلاگران دست به قيام زدند، ولي هلنديها آن را سرکوب کردند (نک‍ : ه‍ د، اندونزي).
هلنديها تا ١٩٤٢م / ١٣٢١ش استيلاي خود را بر جزاير ملوک حفظ کردند، اما در همين سال در جريان جنگ جهاني دوم، ژاپنيها جزاير ملوک را اشغال کردند؛ اما مردم اين جزاير در برابر ژاپنيها جنبش مقاومتي با عنوان ارتش ملوک جنوبي سامان دادند. با شکست ژاپن از متفقين و پايان يافتن جنگ جهاني دوم، هلنديها براي از سرگيري حاکميت خود، بار ديگر پاي به اين سرزمين نهادند. رهبران سياسي جزاير ملوک دربارۀ استقلال خود با هلنديها بارها به گفت و گو پرداختند و در ١٩٤٩م / ١٣٢٨ش در کنفرانسي موافقت شد که جزاير ملوک، با داشتن حق خودمختاري به عنوان يکي از استانهاي جمهوري نوبنياد اندونزي باشد («تاريخ ملوک، اطلاعاتي ... »، npn.؛ «تاريخ ملوک جنوبي»، npn.؛ انکارتا، npn.).

مآخذ

ابوعبيد بکري، عبدالله، المسالک و الممالک، به کوشش وان لِون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
اسعدي، مرتضى، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦ش؛
اسميت، ديتوس کليفورد، سرزمين و مردم اندونزي، ترجمۀ پرويز داريوش، تهران، ١٣٥٠ش؛
دمشقي، محمد، نخبة الدهر، بيروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
مظفري، محمدرضا، اندونزي، تهران، ١٣٧٤ش؛
ولک، برنارد، تاريخ اندونزي، ترجمۀ ابوالفضل عليزادۀ طباطبايي، تهران، ١٣٧٤ش؛
نيز:

Asiatica;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٥;
«
History of Maluku»
, Ambon Information Website, www. Websitesrcg.com;
«
History of Maluku»
, Indahnesia, www. Indahnesia. com / Indonesia / Maluku / Maluku.php;
«
History of North Moluccas (Maluku)»
, indonesia-tourism, www. indonesia-tourism.com / north-maluku / history.html;
Ricklefs, M.C., A History of modern Indonesia, London, ١٩٨١;
The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.

مهدي کيواني