حائِل، استان و شهری در شمال عربستان سعودی. استان حائل با ٨٨٧‘ ١٠٣ کمـ ٢ مساحت و ٩٧٠‘٥٨٥ تن جمعیت (٢٠١٠م / ١٣٨٩ش) در منطقۀ کوهستانی نجد واقع شده است ( الموسوعة ... ، ٩ / ٦؛ «فرهنگ ... »، npn.). شهر حائل مرکز این استان در°٤١ و´٤٢ طول شرقی و°٢٧ و´٣٣ عرض شمالی میان کوهها و در جنوب دشت ماسه‌ای نفود قرارگرفته، و در ١٣٨٩ش، ٩٠٧‘٣١٩ تن جمعیت داشته است ( الموسوعة، ٩ / ٧؛ مختار، ١ / ٢١؛ «اطلس ... »، ٦٨؛ «فرهنگ»، npn.).
کوههای حائل در گذشته طی نامیده می‌شدند و چون قبیلۀ شمر در آنجا اقامت گزیدند، این کوهها جبل‌شمر نام گرفت (نک‌ : حمزه، ٢٠-٢١؛ نیز ابوعبید، ٢ / ٤١٤-٤١٥).
برخی گفته‌اند این استان ازآن رو حائل نامیده شده که در میان منطقۀ نجد و قسمتهای شمالی شبه‌جزیرۀ عربستان قرار گرفته است (خزعل، ٢٩٨). به نظر گروهی دیگر چون حائل رشته‌کوه اَجا و سلمى ــ از جبل شمر ــ را از هم جدا می‌کند، به این نام خوانده شده است (جبوری، ١٢). بخش بزرگی از زمینهای حائل حاصلخیز است و در شرق و جنوب آن در دامنۀ کوههای اجا درختان نخل و کشتزارهای گندم و باغهای انار، لیمو، نارنج، پرتقال، آلو و سیب وجود دارد (وهبه، ٥٩).
صنایع حائل اینها ست: شمشیرسازی، به‌ویژه شمشیر‌های جواهرنشان با طلا و نقره، ساخت ظروف قهوه‌خوری، کفش‌دوزی و مَشک‌سازی ( دائرةالمعارف ... ، ٧ / ٢٧٩). در گذشته راه کاف به حائل به سبب آنکه راه مستقیم به مرکز عربستان و دریای مدیترانه بود، اهمیت بسیار داشت (لاریمر، VII / ٦٠٢-٦٠٣, IX / ١٣٣٢)؛ بازرگانی نیز در آنجا رونق داشت و فلزات و کالاهای اروپایی از طریق بصره و نجف و مدینه به این شهر وارد می‌شد (کحاله، ١٢٥؛ لاریمر، VII / ٦٠٢؛ EI٢, III / ٣٢٦ ).
تجارت حائل در سدۀ ١٣ق / ١٩م در دست بازرگانان عراقی بوده و یکی از صنعتگران اسلحه‌ساز این شهر به نام محمد بن بانی در این دوره در سرتاسر عربستان شهرت داشته است (همانجا). ساکنان حائل بیشتر از طایفۀ بنی‌شمر هستند و افرادی از طایفۀ قاسمی و شماری ایرانی‌تبار هم در آن ساکن‌اند (کحاله، ٩٠؛ حمزه، ١٧٤-١٧٥؛ لاریمر، همانجا).

پیشینۀ تاریخی

گروهی از محققان احتمال داده‌اند که بنایی در شرق محل کنونی شهر حائل وجود داشته، و شهر حائل در دوره‌های متأخر بنا شده است (همانجا). اشپرنگر احتمال داده که حائل همان شهر باستانی حَرّه باشد که بطلمیوس از آن یاد کرده است (ص ١٧١, ١٧٦). افزون بر این، گروهی از باستان‌شناسان، آثار، نقوش و تصاویری در حائل کشف کرده‌اند که متعلق به سدۀ ٤ق‌م است (عریفی، ٩٣-٩٤). همچنین آثاری نیز از روزگار خلافت عباسیان مثل قصر خُراش در این شهر وجود دارد (همانجا).
پس از ظهور اسلام، اهمیت حائل بیشتر به‌سبب واقع شدن در مسیر کاروانهای حج بوده است ( الموسوعة، ٩ / ٧). در صدر اسلام، پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، برخی قبایل از پرداخت زکات خودداری کردند؛ به‌همین سبب ابوبکر، خالد بن ولید را مأمور مقابله با آنان کرد. خالد در نزدیکی کوه اجا به جمع‌آوری نیرو از قبایل طی، به ریاست عدّی بن حاتم طایی پرداخت و در جنگی در نزدیکی بزاخه مخالفان را شکست داد (یعقوبی، ٢ / ١٣٧؛ بلاذری، ١٣٢-١٣٣). پیش از به وجود آمدن وحدت سیاسی در عربستان سعودی، مردم حائل گاه با حمله به قبایل و غارت اموال و اغنام و شترهای آنان و حتى اموال حجاج بیت‌الله الحرام روزگار می‌گذراندند (عریفی، ١٠٩-١١١). در سدۀ ١٢ق / ١٨م آشوبهایی در نجد رخ داد و نجد به چندین امارت و شیخ‌نشین تقسیم شد، که در این تقسیمات حائل به آل علی تعلق گرفت (خزعل، ٣٩).
در اواسط سدۀ ١٣ق / ١٩م، میان آل علی و آل رشید کشمکشهایی رخ داد و خورشیدپاشا، سردار سپاه محمدعلی پاشا، خدیو مصر با قوایی از مصر وارد حائل شد و به این کشمکشها خاتمه داد. ابومحمد عبدالله بن علی بن رشید (حک‌ ١٢٥٠-١٢٦٣ق / ١٨٣٤-١٨٤٧م) پایه‌گذار سلسلۀ آل رشید موفق شد نظر ساکنان حائل را جلب کند و با کمک کردن به فیصل بن ترکی در باز پس گرفتن حکومت ریاض از قاتل پدر خود، حکومت حائل را به عنوان پاداش دریافت کند (لاریمر، III / ١١٦١؛ حمزه، ٣٥٠). هر چند پیروزی او کوتاه‌مدت بود و عیسی بن علی که به نیروهای عثمانی پناه برده بود، حائل را از دست او گرفت، ولی او در ١٢٥٤ق / ١٨٣٨م که نیروهای خورشیدپاشا به جبل‌شمر آمدند، به کمک آنها حکومت ازدست‌رفته را باز ستاند و از این زمان حکومت آل رشید با پشتیبانی مصریها در حائل تثبیت گردید و آل رشید دامنۀ سلطۀ خود را بر دیگر قبایل نیز گستراند. عبدالله‌بن علی بنای قصر برزان در حائل را که از پیش آغاز شده بود، تکمیل کرد (همانجا).
در این دوره شهر جوف‌العمر و روستاهای تابع آن و وادیهای سرحان و نفود جزو جبل‌شمر قرار داشت (لاریمر، IX / ٧٣٣ VIII / ٩٣٥-٩٣٧,). در ١٣٠٣ق / ١٨٨٦م نیروهای آل رشید با تصرف ریاض، سعی داشتند تا پایه‌های حکومت آل سعود را متزلزل سازند؛ اما رهبر سعودی موفق شد ریاض را باز پس گیرد و پس از آنکه علما و سران سعودی، به او عنوان سلطان دادند، بریتانیا نیز وی را به رسمیت شناخت. چون ابن سعود ادامۀ حکومت حائل را برای حکومت خود خطرناک می‌دانست، سپاهی برای تصرف حائل و سرکوب قبایل شمر تهیه دید و آنها در ١٣٣٩ق / ١٩٢١م حائل را تصرف کردند و حکومت جبل‌شمر را مضمحل ساختند (نک‌ : حمزه، ٣٨٥-٣٨٦؛ عسّه، ٣٩-٤٠).

مآخذ

ابوعبید بکری، عبدالله، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفى سقا، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
جبوری، یحیى، الجاهلیة، بغداد، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
حمزه، فؤاد، قلب جزیرة العرب، ریاض، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
خزعل، حسین، حیاة الشیخ محمد بن عبدالوهاب، بیروت، ١٩٦٨م؛
دائرةالمعارف الاسلامیة، به کوشش احمد شنتاوی و دیگران، بیروت، ١٩٣٣م؛
عریفی، فهدعلی، لمحات عن منطقة حائل، ریاض، ١٤٠٢ق؛
کحاله، عمر رضا، جغرافیة شبه جزیرة العرب، به کوشش احمدعلی، مکه، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
مختار، صلاح الدین، تاریخ المملکة العربیة السعودیة، بیروت، دارمکتبة الحیاة؛
الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض، ١٤١٩ق / ١٩٩٩م؛
وهبه، حافظ، جزیرة العرب فی القرن العشرین، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
نیز:

Assah, A., Miracle of the Desert Kingdom, London, ١٩٦٩;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٢;
EI^٢;
Lorimer, J.G., Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia, London, ١٩٨٦;
Sprenger, A., Die alte Geographie Arabiens, Amsterdam, ١٩٦٦;
The World Gazetteer, www.world.gazetteer.com.
پرویز امین