دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٩ - اسلام آباد
اسلام آباد
نویسنده (ها) :
علیرضا نقوی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِسْلامآباد، پايتخت جديد جمهوري اسلامی پاكستان. اين شهر كه در نزديكی راولپندي قرار دارد، در اكتبر ١٩٥٩/ مهر ١٣٣٨ به جاي شهر كراچی به عنوان پايتخت پاكستان برگزيده شد و در فوريۀ ١٩٦٠ نام اسلام آباد براي آن انتخاب گرديد (ذبيح، ٢٤١؛ نلسن، ١٤٧ ؛ اردو...، ٢/ ٧٠٢-٧٠٣).
پس از تشكيل پاكستان در ١٤ اوت ١٩٤٧م/ ٢٣ مرداد ١٣٢٦ش كراچی تا ١٣ سال پايتخت آن كشور بود (ذبيح، ١٩٥) و چون از نظر موقعيت دفاعی، اداري، جغرافيايی و اجتماعی و نيز از حيث آب و هوا مناسب نبود، در فوريۀ ١٩٥٩ به فرمان ايوبخان، رئيس جمهور وقت، كميسيونی به رياست يحيی خان جهت گزينش محلی مناسب براي پايتخت جديد تشكيل شد (نلسن، ١٤٥) كه نتيجۀ آن انتخاب اسلام آباد به عنوان پايتخت جديد بود. بناي اين شهر از اكتبر ١٩٦١ آغاز گرديد ( اردو، همانجا؛ اسلام آباد، ١٩ )، اما چون پايتخت جديد يكباره آماده نمیشد، راولپندي كه مركز ستادهاي ارتش بود، از ١٩٥٩ تا ١٩٦٩م به صورت پايتخت موقت درآمد (اسعدي، ٢/ ١٢٣؛ ذبيح، همانجا)، تا اينكه سرانجام اسلامآباد به طور كامل و قطعی پايتخت پاكستان شد (همانجا).
اوضاع جغرافيايی
اسلام آباد در فاصلۀ ٣٣ و ١٩ تا ٣٣ و ٥٠ عرض شمالی، و ٧٢ و ٢٣ تا ٧٢ و ٣٤ طول شرقی قرار گرفته ( EI٢ ؛ اسلام آباد، همانجا)، و ارتفاع آن از سطح دريا بين ٧٦٢ تا ٦١٥ ،١متر است. اين شهر در كرانۀ شمال شرقی فلات پوتوهار در دامنۀ تپههاي مارگله قرار دارد («حقايق...»، ٨٠ ؛ حاج سيدجوادي، ١٦٧؛ نيز نك : «گردش...»، ٧). دماي متوسط اسلام آباد در تابستان به ٣٩ و در زمستان به ٣ سانتیگراد میرسد (BSE٣, X/ ٤٨٧). متوسط بارندگی سالانۀ آن ١٤٣ ،١ميلیمتر است (رضا، ٢٦ ؛ «اسلامآباد زيبا»، ٢٠).
جمعيت اسلام آباد با حومۀ آن در ١٩٧٢م، ٦٤١ ،٧٦نفر؛ در ١٩٧٨م، ١٦٥هزارنفر (رضا،همانجا)؛ و در١٩٨٢م، ٢١٠هزار نفر بود (همانجا). اين شمار در ١٩٨٣م، به ٢٨٦ ،٣٤٠رسيد كه از آن جمله جمعيت شهر ٣٦٤ ،٢٠٤نفر (٣٤١ ،١١٣نفر مرد و ٠٢٣ ،٩١نفر زن) بود (رضا، همانجا). در ١٩٩٢م جمعيت اسلام آباد ٣٨٠ هزار نفر بوده است («اسلام آباد زيبا»، همانجا).
در محلی كه اكنون اسلام آباد قرار دارد، شهري كهن به نام كوري وجود داشته كه زمانی گويا مركز تجاري بزرگی بوده است. در آنجا مسجدي وجود دارد كه بنابر بعضی روايات در ١٨٩ق/ ٨٠٥م بنا شده است (حاج سيدجوادي، همانجا)؛ در منطقۀ موريان نيز آثاري متعلق به زمان بودا باقی مانده است. همچنين شهري كهن از هندوها در سيدپور (در حومۀ اسلام آباد) برجا مانده است. اين منطقه مسير رودخانۀ سوان بوده، و در آنجا آثاري متعلق به دوران ماقبل تاريخ به دست آمده است كه در «موزۀ آثار طبيعی اسلام آباد» نگهداري میشود (همانجا؛ اسلام آباد، ٣٩ -٣٧ ؛ ذبيح، ٤٨٧) . در اين شهر معبدي متعلق به هندوان نيز وجود دارد. راهی كهن كه در دوران پادشاهان تيموري هند ساخته شده است، از تپههاي مارگله عبور میكند (همانجاها).
در ١٩٥٩م كه اسلامآباد به عنوان مركز پاكستان تعيين شد، كمتر اثري از آبادي در آن وجود داشت، ولی در مدتی كمتر از ١٠ سال، بزرگ راهها، خيابانهاي وسيع، ساختمانهاي بزرگ، پاركها، تفريح گاههاي عمومی، دانشگاهها، كتابخانهها، مساجد، مدارس، بازارها و... در آن پديد آمد.
اسلام آباد از نظر طراحی و معماري داراي هماهنگی، و نظير شهرهاي دهلی نو، كانبرا و برازيلياست. در احداث اين پايتخت جديد معماران، شهرسازان و طراحان معروف بين المللی مانند دوكسيادس، دارل استون و پونتی شركت داشتند (راجپوت، ٤٤؛ اسلام آباد، ٢٥).
از نقطۀ مركزي شهر اسلام آباد، ٤ بزرگ راه منشعب میشوند كه پهناي هريك از آنها ٨/ ٣٦٥ متر است و هر يك به ميدانی به وسعت ١/ ٣ كم٢ منتهی میشوند. دو بزرگراه «اسلام آباد» و «كشمير» نيز از طريق بزرگ راه سراسري پاكستان، اسلام آباد را با شهرهاي ديگر كشور مانند لاهور و پيشاور و ناحيۀ كشمير متصل میكند. وسعت شهر در طرح كلی ٥/ ١٦٥ ،١كم٢ در نظر گرفته شده است (ذبيح، ٢٣٦).
براي رساندن آب به اسلام آباد دو سد بزرگ راول و سيملی با درياچههاي آنها و نيز چند چاه عميق احداث شده است. سد راول با ارتفاع ٣٨/ ٢٤ متر داراي درياچهاي به وسعت ٨/ ٧٧ كم٢ است (همو، ٤٧٧) و سد سيملی گنجايش ١١٠ هزار كيلوليتر آب دارد و با ارتفاع ٨٤ متر در دهكدهاي به نام سيملی در ٣٨ كيلومتري اسلام آباد واقع شده، و بلندترين سد پاكستان است (همو، ٢٤٦-٢٤٧).
زبان و مذهب
غالب مردم روستايی اين ناحيه به زبان پوتوهاري - كه لهجهاي از زبان پنجابی است - سخن میگويند و بيشتر مردم شهر به پوتوهاري و پنجابی و اردو تكلم میكنند؛ اما چون اكثر آنان كارمندان دولت مركزي و سفارتخانهها و كارگران و كارمندان برخی كارخانههاي كوچك و بازرگانان و مغازهدارانی هستند كه در ٣٠ سال اخير در اسلام آباد اسكان يافتهاند، زبان انگليسی نيز در ميان آنان رايج است. مذهب اهالی شهر، اسلام است و تنها شمار اندكی مسيحی در آنجا زندگی میكنند.
دانشگاهها
در اسلامآباد ٣ دانشگاهبهنامهايدانشگاهقائداعظم، دانشگاه آزاد علامه اقبال و دانشگاه بين الملل اسلامی وجود دارد:
دانشگاه قائد اعظم در ١٩٦٥م تأسيس شد و در ١٩٧١م به محل كنونی در خيابان مارگله انتقال يافت و در ١٩٧٦م (جشن صدمين سال ولادت مؤسس پاكستان) به نام قائد اعظم ناميده شد.
شمار دانشجويان اين دانشگاه در مقاطع مختلف از دو هزار نفر تجاوز كرده، و هر سال رو به فزونی است («جزوه...»، جمـ ؛ ذبيح، ٣٤٠- ٣٤٨؛ «راهنما...»، ٤٢٣-٤٣٧).
دانشگاه آزاد علامه اقبال در پی قانون مصوب ١٩٧٤م به وجود آمد و مقارن با جشن ١٠٠ سالۀ ولادت اقبال در ١٩٧٧م به نام او نامگذاري شد («دانشگاه...»، جم؛ ذبيح، ٣٤٩-٣٦٠؛ «راهنما»، ٩-٢٩).
دانشگاه بين الملل اسلامی در ١٩٨٠م به وجود آمد و ادارۀ تحقيقات اسلامی بدان منضم شد. اين اداره در ١٩٥٨م تأسيس گرديده بود و در ١٩٨٠م وابسته به دانشگاه بين الملل اسلامی، و در ١٩٨٥م جزو آن دانشگاه شد. اكنون در دانشگاه بين الملل اسلامی علوم مختلف از قبيل اقتصاد و حقوق اسلامی و علوم دينی و زبان و ادبيات عرب، در مقطعهاي ليسانس، فوق ليسانس و دكتري تدريس میشود (ذبيح، ٣٦١- ٣٦٩؛ «راهنما»، ١٤٥-١٦٣). اين دانشگاه صدها دانشجو از كشورهاي مختلف دنيا میپذيرد تا در علوم اسلامی تحصيل كنند. تدريس در اين دانشگاه عموماً به زبان عربی، و در برخی موارد به انگليسی صورت میگيرد.
در اسلام آباد يك دانشكدۀ علوم بازرگانی پسرانه و ٦ دانشكدۀ علوم و ادبيات پسرانه و ٦ دانشكدۀ علوم و ادبيات دخترانۀ دولتی نيز وجود دارد كه در آنها دانشجويان تا مقطع ليسانس در علوم و ادبيات تحصيل میكنند.
در زمان ذوالفقار علی بوتو، همۀ مؤسسات آموزشی دولتی شدند، اما پس از او دولت پاكستان به مؤسسات خصوصی اجازه داد تا دبستانها و دبيرستانها و دانشكدهها و حتی دانشگاههاي غير دولتی تأسيس كنند.
ديگر مؤسسات علمی و فرهنگی
شوراي نظريۀ اسلامی
اين شورا در ١٩٥٧م تأسيس شد و اعضاي آن متخصصان فقه و حقوق اسلاميند كه به توصيۀ وزارت امور مذهبی، به دستور رئيس جمهور انتخاب میشوند. وظيفۀ اصلی آنان بررسی كليۀ قوانين موجود كشور و تطبيق آنها با اصول اسلامی و ارائۀ پيشنهادهايی به دولت مركزي و دادگاه شرعی فدرال براي اصلاح يا لغو قوانينی است كه با شريعت منافات دارند (ذبيح، ٤١١-٤١٦).
دادگاه شرعی فدرال
اين دادگاه در ١٩٨٠م تشكيل شد و متشكل از اعضايی است كه از ميان علما و فقهاي مذاهب مختلف اسلامی و حقوقدانان انتخاب شدهاند. از جمله وظايف اين دادگاه بررسی كليۀ قوانين موجود كشور و ارائۀ قوانين ناسازگار با شريعت به دولت مركزي، و تقديم پيشنهادهايی براي تطبيق آنها با اصول شريعت اسلامی است. اين دادگاه با ادارۀ تحقيقات اسلامی و شوراي نظريۀ اسلامی همكاري میكند (همو، ٤١٥).
مؤسسۀ ملی زبانهاي نوين
اين مؤسسه كه وابسته به دانشگاه قائد اعظم است، در ١٩٧٠م به عنوان مركز آموزش زبانهاي نوين تأسيس شد. بخش فارسی اين مؤسسه از ١٣٤٩ش شروع به كار كرد و در ١٣٥١ش كلاسهاي فوق ليسانس آن گشايش يافت. در ١٣٦٧ش نخستين گروه دانشجويان فوق ليسانس از اين بخش فارغ التحصيل شدند (پيرنيا، ٩٩ -١٠١).
مركز تحقيقات فارسی ايران و پاكستان
اين مركز در ١٣٤٩ش طبق موافقت نامهاي بين دو دولت در راولپندي تأسيس شد و اكنون در اسلام آباد مشغول فعاليت است. كتابخانۀ بزرگ «داتا گنجبخش» وابسته به اين مركز است. اين كتابخانه از لحاظ كتابهاي فارسی از غنیترين كتابخانههاي پاكستان است و ٣٥١ ،١٥نسخۀ خطی به زبانهاي فارسی، عربی و اردو، و شمار بسياري از كتابهاي كمياب و ناياب چاپ سنگی دارد.
مقتدرۀ قومی زبان (فرهنگستان پاكستان)
اين مؤسسه در ٤ اكتبر ١٩٧٩ به وجود آمد و وظيفۀ اساسی آن تهيه و اجراي وسائل پيشرفت زبان اردو و واژه گزينی براي آن است.
بناهاي دولتی
از مهمترين بناهاي دولتی اسلام آباد اينها را میتوان برشمرد: ايوان صدر (كاخ رياست جمهوري)، ايوان نخست وزيري، مجلس ملی، ديوانعالی كشور، كاخ وزارت خارجه، ايوان نمايندگان (ممتاز، .(١٨٧-١٨٨
مراكز عمومی
مزار شاه عبداللطيف امام بري (از صوفيان بزرگ دورۀ شاه جهان و اورنگ زيب)
اين مزار در بخش شمال غربی اسلام آباد در دهكدهاي به نام نور شاهان واقع است. در اطراف آن چند مزار و گنبدِ يك آتشكده وجود دارد (ذبيح، ٤٩٠-٤٩١؛ حاج سيدجوادي، ١٦٧).
گولره شريف
در حومۀ اسلام آباد در غرب راولپندي روستايی به نام گولره شريف واقع است كه مزار مهرعليشاه قادري (١٨٥٩-١٩٣٧م) در آنجاست (همانجا؛ ذبيح، ٤٩٢-٤٩٣؛ اسلام آباد، ٢٣-٢٤). در اين روستا كتابخانۀ بزرگی وجود دارد كه در آن حدود ١٥ هزار مجلد كتاب چاپی به اردو، فارسی و عربی، و تقريباً ١٠٠ ،١نسخۀ خطی موجود است كه صدها نسخۀ آن به فارسی و عربی است.
جامع فيصل
مسجدي كه ملك فيصل در ١٩٦٦م سنگ بناي آن را نهاد (ذبيح، ٨٧ -٨٠؛ ممتاز، ١٨٨-١٩٠).
مآخذ
اردو دايرۀ معارف اسلاميه، لاهور، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛
اسعدي، مرتضی، جهان اسلام، تهران، مركز نشر دانشگاهی؛
پيرنيا، علی، «مركز تحقيقات فارسی ايران و پاكستان و مؤسسۀ ملی زبانهاي نوين»، دانش، ١٣٧٠ش، شم ٢٦؛
حاج سيدجوادي، كمال، «اسلام آباد»، ميراث جاودان، رايزنی فرهنگی سفارت جمهوري اسلامی ايران، اسلام آباد، ١٣٧٠ش؛
ذبيح، محمد اسماعيل، اسلام آباد، كراچی، ١٩٨٤م؛
راجپوت، اللهبخش، «اسلام آباد»، پاكستان، [١٩٦٩م]؛
نيز:
Allama Iqbal Open University, Islamabad, ١٩٩٤: BSE ٣ ;
EI ٢ ;
Facts About Pakistan, Islamabad, ١٩٨٨;
Handbook of Universities of Pakistan, Islamabad , ١٩٨٧ ;
Hiking Around Islamabad, Islamabad, ١٩٨٨ ;
Islamabad , Islamic University, Islamabad, ١٩٨٢;
Islamabad the Beautiful, Islamic Research Institute, Islamabad, ١٩٧٠;
Mumtaz, Kamil Khan, Architecture in Pakistan, Singapore, ١٩٨٥;
Nilsson, S., The New Capitals of India, Pakistan and Bangladesh, London, ١٩٧٥;
Prospectus of Quaid-i-Azam University, Islamabad, ١٩٩٥- ١٩٩٦;
Reza, M. H., Islamabad and Environs, Islamabad.
عليرضا نقوي