اَمْبُن، شهر و جزیره‌ای به همین نام در استان ملوك در اندونزی.
شهر امبن در °٣ و ´٤٣ عرض جنوبی و °١٢٨ و ´١٢ طول شرقی ( بریتانیكا، میكرو، ١٩٧٨ م، I/ ٢٩٧) قرار دارد و بندر تجاری و مركز اداری جزایر و استان ملوك ( اندونزی ... ، ١٠٦) است. جزیرۀ امبن ٧٦١ كمـ٢ وسعت، و زمینی بسیار ناهموار دارد كه ارتفاع برخی نقاط آن به ٥٠٠‘١ متر می‌رسد («دائرةالمعارف ... »، I/ ٧٨٩؛ كلیر ... ، I/ ٦٢٨). امبن در منطقه‌ای آتشفشانی و زلزله‌خیز قرار گرفته، و یك‌بار در ١٧٦٤ م زلزله آن را به كلی ویران كرده است ( بریتانیكا، همانجا؛ هارجونو، ١٧). در حال حاضر آتشفشان فعالی در امبن وجود ندارد، اما چشمه‌های آب گرم و منافذ گازهای گوگردی در آن دیده می‌شود ( بریتانیكا، همانجا). امبن در جنوب غربی جزیرۀ سِرام، یكی از جزایر ادویه (ملوك)، واقع است و با آنکه وسعت چندانی ندارد، همواره و حتى در دورۀ سلطۀ هلندیها، پایگاه دریایی با اهمیتی بوده است (اسمیت، ٣١؛ هارجونو، ٥٢).
امبن را سابقاً اَمْبُیْنا می‌نامیدند ( بریتانیكا، ١٩٨٦ م، I/ ٣١٩). اسلام در اواخر سدۀ ٩ ق/ ١٥م توسط فردی به نام پاتی یوتاه كه با هدف شناخت آیین جدید از امبن به جاوه سفر كرده بود، در امبن انتشار یافت (آرنولد، ٢٨٤). گفته‌اند عربی به نام مولانا ملك ابراهیم در شرق جاوه به تبلیغ اسلام پرداخت و بازرگانانی كه از این منطقه به جزایر ملوك رفتند، اسلام را در آنجا انتشار دادند ( اندونزی گذشته ... ، ١٨- ١٩). انتشار وسیع اسلام در جزایر ملوك با كوشش پادشاه مسلمان شدۀ جزیرۀ تیدور تحقق یافت (همان، ١٩). گرچه تشرف به اسلام تا مدتی منحصر به مردم ساحل بود، ولی رفته رفته گسترش یافت (آرنولد، همانجا؛ اندونزی، ٣٢). در ٩١٧ق/ ١٥١١م، ابتدا پرتغالیها و سپس اسپانیاییها و هلندیها در جست‌و‌جوی ادویه به جزایر ملوك و امبن گام نهادند (همان، ٣٢, ٣٣؛ ریكلفس، ١/ ٣٥). در ٩٥٢ق/ ١٥٤٥ م، پادشاه تاباریجی، امبن را به پسرخواندۀ پرتغالی خود بخشید (همانجا) و در ٩٨٦ ق/ ١٥٧٨م، پس از آنکه مردم ترناته پرتغالیها را بیرون راندند، آنها مركز فعالیت خود را به امبن انتقال دادند (همو، ١/ ٣٦). مشكل اصلی پرتغالیها برای تسلط بر جزایر ادویه، راه یافتن اسلام به این سرزمین بود (هال، ٢١٩) و پیشرفت سریع آن مانع اجرای نقشه‌های آنان می‌شد. به این سبب، هیأتهایی مسیحی برای جلوگیری از انتشار بیشتر اسلام به این مناطق گسیل داشتند و این هیأتها در بخشهایی از امبن كه هنوز مسلمان نشده بودند، زمینه‌ای مناسب برای تبلیغ مسیحیت یافتند (همو، ٢٢٢)، پرتغالیها كسانی را كه به تبلیغ دین اسلام در میان مردم می‌پرداختند، از كار بركنار می‌كردند (آرنولد، ٢٨٤).

در ١٠٠٩ ق/ ١٦٠٠ م، كمپانی هند شرقی بریتانیا كارخانه‌ای در غرب جاوه ایجاد كرد و در ١٦٠٢ م كمپانی هند شرقی هلند برای مبارزه با رقبای اروپایی تجارت ادویه توسط هلندیان تأسیس شد (كالدول، ٤٠). در ١٦٠٤ م دومین هیأت هند شرقی بریتانیا به امبن و نقاط دیگر سفر كرد و این كار باعث تشدید رقابت بین انگلیس و هلند شد (ریكلفس، ١/ ٤٣). در ١٦٠٥م، هلند پس از تسلط كامل بر امبن، بر تجارت ادویه هم مسلط گردید ( اندونزی، همانجا؛ سركار، ٧٠). بعدها، به سبب اوضاع سیاسی اروپا، یك دورۀ همكاری میان هلند و انگلستان پیش آمد و با افتتاح یك مركز تجاری انگلیسی در امبن موافقت شد، اما قتل‌عام ١٠٣٢ ق/ ١٦٢٣ م در امبن، مانع ادامۀ همكاری گردید (ریكلفس، همانجا).
انگلیسیها در ١٢١١ق/ ١٧٩٦م امبن را اشغال كردند و این شهر دوبار میان آنان و هلندیها دست به دست گشت، تا اینکه در ١٢٢٩ ق/ ١٨١٤ م هلندیها به طور قطع بر آن مسلط شدند ( بریتانیكا، میكرو، ١٩٧٨ م، I/ ٢٩٧).
در ١٦٧٤ م زلزله‌ای شدید امبن را لرزاند و در ١٨١٥ م در پی فعالیت آتشفشان تومبورو در سومباوا بار دیگر زمین لرزید ( آسیاتیكا، I/ ٩٠). در ١٨٣٥ م زلزله‌ای دیگر به مدت ٣ هفتۀ متوالی امبن را لرزاند، به نحوی كه بیشتر مردم خانه‌های خود را ترك كردند و ساكنان این شهرِ بسیار سالم، به یك اختلال عمومی معدی دچار شدند كه تا ١٨٤٥ م ادامه یافت. زلزله‌های ١٨٤٥م و ١٨٥٠م، بیماری مزبور را تجدید كرد (همانجا). نیروهای ژاپن در جنگ جهانی دوم امبن را (از ١٩٤٢م تا ١٩٤٥ م) اشغال كردند (اسمیت، ٣١؛ كلیر، I/ ٦٢٨). پس از استقلال اندونزی در ١٩٥٠ م/ ١٣٢٩ ش، مسیحیان امبن با عنوان «جمهوری جنوب ملوك» اعلان استقلال كردند كه به سبب مقاومت مسلمانها شكست خوردند (شهاب، ٣١١).
مردم امبن از نژاد مالایایی هستند و به زبان مالایایی (ه‌ م) سخن می‌گویند (اسعدی، ١/ ٢٨٤؛ آسیاتیكا، همانجا).
در ١٩٨٠ م/ ١٣٥٩ ش جمعیت شهر امبن ٨٩٨‘٢٠٨ و جزیرۀ امبن ٩٢٧‘٦٥٠ نفر بود ( بریتانیكا، ١٩٨٦ م، I/ ٣١٩). تقریباً نیمی از ساكنان امبن مسلمان، و نیم دیگر مسیحی هستند (همانجا؛ EI٢, I/ ٤٣٣).
امبن از قدیم مهم‌ترین مركز تجاری بین سولاوِسی و ایریان بود و امروز هم مهم‌ترین شهر در شرق ماكاسار به شمار می‌آید. جزیرۀ امبن به علت داشتن زمین نسبتاً مرتفع، چندان قابل كشاورزی نیست، اما به سبب بارندگیهای فراوان برخی محصولات كشاورزی به مقدار اندك به دست می‌آید. تولیدات كشاورزی
مختصر در امبن شامل برنج، ذرت، قهوه، ساگو و محصولات ریشه‌ای است و نارگیل، میخك، شكر و ماهی از امبن صادر می‌شود (هارجونو، ٥٢؛ بریتانیكا، میكرو، ١٩٧٨ م، همانجا).
امبن در نیمۀ دوم سدۀ ١٧ م به تنهایی بیشتر از كل مصرف جهانی میخك تولید می‌كرد (ریكلفس، ٢/ ٥-٦). در امبن به سبب خاك آتشفشانی، چوبهایی با كیفیت بسیار مرغوب حاصل می‌شود (هارجونو، همانجا) كه برای ساخت لوازم چوبی زینتی بسیار ارزشمند است ( بریتانیكا، ١٩٨٦ م، همانجا). یك گیاه‌شناس هلندی ٤٠٠ نوع چوب مختلف در امبن یافته است ( آسیاتیكا، همانجا).
باغها و پاركهای دریایی امبن از مراكز جلب سیاحان در اندونزی است ( اندونزی، ١٠٦؛ هارجونو، همانجا).
از بناهای قدیمی امبن ساختمان و كلیسایی از سدۀ ١٧ م را می‌توان یاد كرد ( بریتانیكا، همانجا). در امبن، علاوه بر یك موزه و یك مدرسۀ مذهبی، یك دانشگاه هم از ١٩٥٦ م فعالیت دارد (همانجا).

مآخذ

آرنولد، توماس، تاریخ گسترش اسلام، ترجمۀ ابوالفضل عزتی، تهران، ١٣٥٨ش؛
اسعدی، مرتضى، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦ش؛
اسمیت، دیتوس، سرزمین و مردم اندونزی، ترجمۀ پرویز داریوش، تهران، ١٣٥٠ ش؛
اندونزی گذشته و آینده، سفارت جمهوری اندونزی، تهران؛
ریكلفس، م. ك.، تاریخ اندونزی در قرون معاصر، ترجمۀ عبدالعظیم هاشمی‌نیك، وزارت امور خارجه، تهران؛
شهاب، محمداسد، صفحات من تاریخ اندونیسیا المعاصرة، بیروت، ١٣٩١ ق/ ١٩٧١ م؛
نیز:

Asiatica;
Britannica;
Caldwell, M., Indonesia, Oxford, ١٩٦٨;
Collier's Encyclopedia, London, ١٩٨٦;
EI٢;
Enciclopedia Italiana;
Hall, D. G. E., A History of South-East Asia, London, ١٩٦٤;
Hardjono, J., Indonesia Land and People, Djakarta, ١٩٧١;
Indonesia ١٩٨٥, Department of Information, Republic of Indonesia;
Sarkar, H. B., Cultural Relations Between India and South-East Asian Countries, ١٩٨٥.
پرویز امین