آهُوان، دهستانی از استان سمنان كه مركز آن روستای آهوان است و بر فراز كوهی در ٧ فرسنگی خاورِ سمنان و بین این شهر و دامغان قرار دارد. جمعیت این دهستان ١٦٥ نفر است (سرشماری ...، ١٣٥٥ ش).

وجه تسمیه

در دشت آهوان از قدیم آهوی فراوان وجود داشته است. خواندمیر می‌نویسد كه در ٦٧٨ ق / ١٢٧٩ م كه اباقاخان برای دفع شر لشكر ایل قراوناس كه از جنگجوترین اقوام مغول بودند، عازم خراسان بود، در میان سمنان و دامغان طرح شكار انداخت و در آن صیدگاه، غازان نوادۀ وی و هفتمین ایلخان مغول كه در آن هنگام كودكی ٨ ساله بود و تحت تربیت نیای خود به سر می‌برد، آهویی شكار كرد (٣ / ١٢١). مردم سمنان داستان ضمانت آهو توسط حضرت رضا (ع) را مربوط به این روستا می‌دانند و علت نامگذاری آن را به آهوان، همین داستان ذكر می‌كنند (حقیقت، تاریخ سمنان، ٣٧٠) كه كرزن نیز آن را به تفصیل نقل كرده است (١ / ٣٨٥).

سابقۀ تاریخی

آهوان از زمانهای قدیم منزلگاه مسافران و كاروانهایی بوده كه از ری به خراسان یا برعكس می‌رفته‌اند. ابن رُسته (د ٢٩٠ ق / ٩٠٣ م) از راهی كه از رباط آهوان می‌گذشته و پس از عبور از «آخرین» و «دایه» به دامغان می‌رسیده، نام برده است. او این رباط را «آب آهوان» خوانده است (ص ١٧٠). حمدالله مستوفی نیز از رباط آهوان كه ٧ فرسنگ تا سمنان فاصله داشته، یاد كرده است (ص ١٧٣)، اما كلاویخو كه در ٨٠٦ق / ١٤٠٣م به ایران آمده، آهوان را دهكدۀ بزرگی كه بر كنار رودی ساخته شده و دارای دو دژ بوده وصف كرده است (ص ١٨١). در تواریخ دورۀ افشاریه نیز به مناسبت عبور نادرشاه از آنجا ذكر آن آمده است (استرابادی، ٩٩؛ مروی، ٢ / ٤٦٣-٤٦٥). در متون دورۀ قاجار نیز نام آهوان آمده است (حكیم الممالك، ٥٧- ٥٨؛ سیف‌الدوله، ٢٨٦-٢٨٧؛ سفرنامۀ استراباد، ٢٢؛ اعتمادالسلطنه، ٣٠٩-٣١١).

بناهای تاریخی

در آهوان چند رباط و كاروانسرا كه در زمانهای مختلف ساخته شده برجای مانده است. یكی از آنها رباط انوشیروانی است. ساختمان این رباط از سنگ و گچ و احتمالاً از بناهای بازمانده از دوران ساسانی است. اعتمادالسلطنه می‌گوید كه در راه خراسان به تهران رباطی از این قدیمی‌تر وجود ندارد (ص ٣١٠). سیاحی كه در دورۀ قاجار از این كاروانسرا بازدید كرده احتمالاً آن را از آثار مأمون خلیفۀ عباسی دانسته است (سه سفرنامه، ١٥٦). در حال حاضر از ساختمان این رباط فقط دیوارهای اطراف و قسمتی از دالان ورودی بزرگ جلو آن بر جای مانده و بقیۀ آن به صورت تلی از سنگهای بزرگ و كوچك درآمده است (حقیقت، همان، ٤٦٥)، اما در زمان اعتمادالسلطنه، چهار ایوان بلند دراز در چهار سوی آن و ٢٢ اتاق محكم از آجر در چهار طرف آن وجود داشته است. عمارت دیگر برجای مانده، كاروانسرایی است كه در زمان شاه سلیمان صفوی به دست شخصی به نام نجفقلی بیگ ناظر بیوتات در ١٠٩٧ ق / ١٦٨٦ م ساخته شده و شاعری به نام میرزا محسن تأثیر تبریزی قطعه‌ای در مادۀ تاریخ ساختمان آن سروده است.

مآخذ

ابن رسته، احمدبن عمر، الاعلاق النفیسة، لیدن، ١٨٩١ م، ص ١٦٩؛
استرابادی، میرزا مهدی خان، جهانگشای نادری، به كوشش سید عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ ش، ص ٥٨٠؛
اطلس راههای ایران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٦٠ ش، ص ١٥، ٥٣؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشّمس، تهران، ١٣٠١ ق، ص ٣١٢؛
افضل‌الملک، غلامحسین خان، سفرنامۀ خراسان و كرمان، به كوشش قدرت‌الله روشنی، تهران، صص ٢٠-٢٤؛
حقیقت، عبدالرفیع، تاریخ سمنان، سمنان، ١٣٥٢ ش، صص ١٥٨، ٣٦٨، ٣٦٩، ٣٧١، ٤٢٥-٤٢٦، ٤٦٦- ٤٦٨؛
همو، تاریخ قومس، تهران، ١٣٦٢ ش، ص ١٩٠؛
حكیم الممالك، علی نقی، روزنامۀ سفر خراسان (نخستین سفر ناصرالدین شاه به مشهد)، تهران، ١٢٨٦ ق، ص ٥٩-٦١؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٦٢ ش، ٣ / ١٤١؛
سدید السلطنه، محمدعلی خان، سفرنامه، به كوشش احمد اقتداری، تهران، ١٣٦٢ ش، صص ١٩٠-٢٥٢؛
سرشماری نفوس و مسكن، آبان، ١٣٥٥، شم‌ ١٥٠ (شهرستان سمنان)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٥٩ ش؛
سفرنامۀ استراباد و مازندران و گیلان و ... ، به كوشش مسعود گلزاری، تهران، ١٣٥٥ ش، ص ٢٣؛
سه سفرنامۀ هرات و مرو و مشهد، به كوشش قدرت‌الله روشنی، تهران، ١٣٤٧ ش، صص ٨، ١٣، ١٤، ٦٩، ١٥٧؛
سیف‌الدّوله، سلطان محمد میرزا، سفرنامه، به كوشش علی‌اكبر خداپرست، تهران، ١٣٦٤ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (استان سمنان)، بر‌اساس سرشماری سال ١٣٤٥ ش، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦١ ش؛
كرزن، جرج، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، ١٣٦٢ ش، ١ / ٣٤٤، ٣٨٦؛
كلاویخو، روی، سفرنامه، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران، ١٣٤٤ ش، ص ٣٥٥؛
گابریل، آلفونس، تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران، ترجمۀ فتحعلی خواجه نوریان، تهران، ١٣٤٨ ش، صص ٧١، ١٧٧؛
لسترنج، گ.، سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، ١٣٦٤ ش، صص ٣٩١-٣٩٢؛
مروی، محمدكاظم، عالم آرای نادری، به كوشش محمد امین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
مستوفی، حمدالله، نزهة القلوب، به كوشش لسترنج، لیدن، ٣٣٣ ق؛
مستوفی عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ٢ / ٣٢-٤٣؛
نخجوانی، حاج حسین، مواد التواریخ، تهران، ١٣٤٣ ش، ص ٦٦٧- ٦٦٨؛
هدین، سون، كویرهای ایران، ترجمۀ پرویز رجبی، تهران، ١٣٥٥ ش، ص٣٦٢.

سیّد علی آل‌داود