ریزْرِن‌، شهری‌ كهن‌ در استان‌ خودمختار كوزوو ـ متوهیای‌ جمهوری‌ صربستان‌ و مونتنگرو. این‌ شهر در °٤٢ و ´١٢ عرض‌ شمالی‌ و °٢٠ و ´٤٤ طول‌ شرقی‌ در دامنه‌های‌ رشته‌ كوه‌ شار در جنوب‌ استان‌ كوزوو واقع‌ است‌ و رودخانۀ بیستْریكا از میان‌ آن‌ می‌گذرد. به‌ سبب‌ واقع‌ شدن‌ این‌ شهر بر سر راههایی‌ كه‌ كرانه‌های‌ دریایی‌ آدریاتیك‌ را به‌ نواحی‌ داخلی‌ بالكان‌ متصل‌ می‌سازد، از موقعیت‌ اقتصادی‌ مناسبی‌ برخوردار است‌. صنایع‌ غذایی‌، نساجی‌، دارویی‌ و فلزی‌ از عمده‌ترین‌ صنایع‌ پریزرن‌ است‌ و در كنار آن‌ صنایع‌ دستی‌ (ملیله‌دوزی‌) نیز رونق‌ دارد ( انكارتا؛ «پریزرن‌»). ٧٨٪ از جمعیت‌ ١٤٥‘١٥٩ تنی‌ (١٣٨٣ ش‌ / ٢٠٠٥م‌) پریزرن‌ را آلبانیایی‌ تبارها، ٥٪ را صربها و ١٧٪ بقیه‌ را دیگر ملیتها تشكیل‌ می‌دهند (همان‌؛ «فرهنگ‌ ... ٣»).

پیشینۀ تاریخی‌

یافته‌های‌ باستان‌شناختی‌ بیانگر آن‌ است‌ كه‌ پریزرن‌ یكی‌ از كهن‌ترین‌ مراكز مسكونی‌ در اروپای‌ جنوب‌ شرقی‌ بوده‌ است‌. نخستین‌ ساكنان‌ این‌ شهر ایلیرینها بودند؛ سپس‌ با تشكیل‌ پادشاهی‌ صربستان‌، پریزرن‌ مدت‌ كوتاهی‌ مركز این‌ پادشاهی‌ شد و پس‌ از آن‌ بیزانسیها بر این‌ شهر دست‌ یافتند. در ٤١٠ق‌ / ١٠١٩م‌ از این‌ شهر به‌ عنوان‌ مقر اسقف‌ ارتدكس‌ یاد شده‌ است‌. پریزرن‌ بارها میان‌ امپراتوری‌ بیزانس‌، پادشاهی‌ صربستان‌ و بلغارستان‌ دست‌ به‌ دست‌ گشت‌ و به‌ هنگام‌ چیرگی‌ عثمانیان‌ بر این‌ شهر در رجب‌ ٨٥٩ / ژوئن‌ ١٤٥٥ در قلمرو پادشاهی‌ صربستان‌ قرار داشت‌ (نک‌ : «پریزرن‌»؛ «پریزرن‌، تاریخ‌ ... »؛ EI٢, VIII / ٣٣٧).
پریزرن‌ با افزوده‌ شدن‌ بر قلمرو عثمانیها، توسعۀ بیشتری‌ یافت‌ (نک‌ : «پریزرن‌»). در دورۀ حاكمیت‌ عثمانیان‌ بر این‌ شهر، پریزرن‌ یكی‌ از والی‌ نشینهای‌ عثمانی‌ در بالكان‌ بود و تا ١٩١٢م‌ جزو قلمرو والیان‌ عثمانی‌ قرار داشت‌ ( انكارتا؛ «پریزرن‌»). در سده‌های‌ ١٠ و ١١ ق‌ / ١٦ و ١٧ م‌ با گرویدن‌ تدریجی‌ مردم‌ به‌ اسلام‌ و برپا شدن‌ شمار بسیاری‌ بناهای‌ اسلامی‌، پریزرن‌ چهرۀ شهری‌ اسلامی‌ به‌ خود گرفت (EI٢, VIII / ٣٣٨-٣٣٩). در ١٨٦٧م‌ دولت‌ عثمانی‌ برای‌ ادارۀ بهتر امور تغییراتی‌ در تقسیمات‌ اداری‌ قلمرو خود ایجاد كرد. براساس‌ این‌ تغییرات‌، كوزوو نخست‌ به‌ دو ولایت‌ تقسیم‌ شد، اما در ١٨٦٨م‌ ولایت‌ پریزرن‌ كه‌ شامل‌ ٤ سنجاق‌ بود و منطقۀ اداری‌ وسیعی‌ كه‌ تقریباً سراسر كوزوو و تتو و منطقۀ گاسینیه‌، دبره‌، اسكوپیه‌ و نیش‌ را در برمی‌گرفت‌، به‌ وجود آمد (ملكم‌، ٢٨٦).
در دورۀ تنظیمات‌ (١٢٥٥-١٣٢٦ق‌ / ١٨٣٩- ١٩٠٨م‌) كه‌ دگرگونیهایی‌ در ساختار سیاسی‌ و فرهنگی‌ امپراتوری‌ عثمانی‌ صورت‌ گرفت‌، اصلاحاتی‌ توسط مدحت‌ پاشا در ١٢٨٦ق‌ / ١٨٦٩م‌ در ولایت‌ پریزرن‌ به‌ اجرا درآمد. از جملۀ این‌ اصلاحات‌ ایجاد نشریه‌ای‌ محلی‌ بود
كه‌ نخستین‌ شمارۀ آن‌ باروی‌ جلدی‌ به‌ زبانهای‌ تركی‌ و صربی‌ در اوت‌ ١٨٧١ منتشر شد (همانجا). این‌ نشریه‌ با اقبال‌ عمومی‌ مردم‌ پریزرن‌ مواجه‌ شد. در دورۀ حكومت‌ صفوت‌ پاشا بر پریزرن‌ نیمی‌ از این‌ نشریه‌ به‌ زبان‌ صربی‌ انتشار می‌یافت‌. در دهۀ ١٩٦٠ م‌ پریزرن‌ توسط خطوط تلگراف‌ به‌ شهرهای‌ پچوی‌، پریشتینا، سالونیك‌ و استانبول‌ مرتبط شد. در ١٨٨٠م‌ بخش‌ یا ولایت‌ پریزرن‌ همراه‌ با سنجاق‌ دبره‌ كه‌ در تقسیمات‌ اداری‌ عثمانیان‌ جزو ایالت‌ كوزوو بود، از این‌ ایالت‌ جدا شد و به‌ ایالت‌ ماناستر پیوست‌ و تا ١٨٨٢م‌ به‌ همان‌ منوال‌ باقی‌ بود («هفتمین‌ ... ٥»، II / ٦٦٩).
در ١٨٨٣ م‌ پریزرن‌ دوباره‌ به‌ ایالت‌ كوزوو افزوده‌ شد و سپس‌ در ١٨٨٦ م‌ بار دیگر در حوزۀ اداری‌ ایالت‌ ماناستر قرار گرفت‌. این‌ انضمام‌ چندان‌ طولی‌ نكشید و از ١٨٨٨ م‌ دوباره‌ به‌ ایالت‌ كوزوو ملحق‌ شد. ایالت‌ كوزوو در ١٩١٢ م‌ از ٦ سنجاق‌ بزرگ‌ كه‌ یكی‌ از آنها پریزرن‌ بود، تشكیل‌ می‌شد (همانجا). در ذیقعدۀ ١٣٣٠ / اكتبر ١٩١٢ طی‌ جنگ‌ نخست‌ بالكان‌، ارتش‌ صربستان‌ به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ یانكویچ‌، پریزرن‌ را از تصرف‌ عثمانیان‌ بیرون‌ آورد (EI٢, VIII / ٣٤٠).
پس‌ از پایان‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ در ١٩١٨م‌ و تشكیل‌ پادشاهی‌ یوگسلاوی‌، ایالت‌ آلبانیایی‌نشین‌ كوزوو و از آن‌ جمله‌ شهر پریزرن‌ در قلمرو این‌ پادشاهی‌ قرار گرفت‌. این‌ شهردر طول‌ جنگهای‌ اول‌ و دوم‌ رونق‌ گذشتۀ خود را از دست‌ داد و جمعیت‌ آن‌ رو به‌ كاهش‌ گذاشت‌ (همانجا)؛ اما پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ به‌ واسطۀ موقعیت‌ مناسب‌ جغرافیایی‌، موردتوجه‌ واقع‌ شد و به‌ صورت‌ شهری‌ امروزی‌ درآمد. با فروپاشی‌ فدراسیون‌ یوگسلاوی‌ در ١٣٧١ش‌ / ١٩٩٢م‌، پریزرن‌ در فدراسیون‌ جدید یوگسلاوی‌ باقی‌ ماند. این‌ فدراسیون‌ در ٢٠٠٣م‌ به‌ جمهوری‌ صربستان‌ و مونتنگرو تغییر نام‌ داد. امروزه‌ پریزرن‌ مركز اقتصادی‌ ایالت‌ كوزوو به‌ شمار می‌آید ( انكارتا؛ «پریزرن‌»).
پریزرن‌ یكی‌ از مراكز تصوف‌ در بالكان‌ بوده‌ است‌. تكیه‌های‌ طریقه‌های‌ سنانیه‌ و قادریه‌ كه‌ به‌ ترتیب‌ در سالهای‌ ٩٩٨ و ١٠٦٦ق‌ بنا نهاده‌ شده‌اند، هنوز پابرجا هستند. همچنین‌ تكیۀ طریقۀ قراباشیه‌ شعبه‌ای‌ از سلسلۀ خلوتیه‌ كه‌ در ١١١١ ق‌ ظهور یافت‌، هنوز باقی‌ است‌. سلیمان‌ افندی‌ (د ١١٥١ق‌ / ١٧٣٨م‌) شعبۀ عاجزیه‌ از طریقت‌ سعدیه‌ را در این‌ شهر بنیاد نهاد. برگذاری‌ مراسم‌ نوروز در تكیۀ فرقۀ رفاعیه‌ كه‌ در ١٣٥١ ش‌ / ١٩٧٢ م‌ بازسازی‌ شده‌، از بزرگ‌ترین‌ رویدادهای‌ اهل‌ تصوف‌ در بالكان‌ است‌ (EI٢، همانجا).
شماری‌ از نویسندگان‌ و شعرای‌ عثمانی‌ از پریزرن‌ برخاسته‌اند.
از میان‌ این‌ شخصیتها عاشق‌ چلبی‌ است‌ كه‌ در ٩٢٦ق‌ / ١٥٢٠م‌ در پریزرن‌ متولد شد. نام‌ اصلی‌ وی‌ پیرمحمد است‌ و در اشعار خود عاشقی‌ تخلص‌ می‌كرده‌ است‌. عاشقی‌ كه‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ و عربی‌ را به‌ خوبی‌ می‌دانست‌، آثاری‌ از این‌ دو زبان‌ به‌ تركی‌ ترجمه‌ كرد («دائرةالمعارف‌ ... »، III / ٩٤٩؛ ولی‌، ٢٧١-٢٧٢). تجلی‌ ذوالفقار افندی‌ (د ١١٠٠ق‌ / ١٦٨٩م‌) صاحب‌ دیوان‌ بلاغت‌ از دیگر شعرای‌ عثمانی‌ پریزرن‌ است‌ (شیخی‌ محمد، ٥٥).
پریزرن‌ با داشتن‌ بیش‌ از ٦٥ بنای‌ تاریخی‌ برجای‌ مانده‌ از دورۀ عثمانیان‌ و پیش‌ از آن‌، به‌ صورت‌ یك «موزه‌ شهر» درآمده‌ است‌. كهن‌ترین‌ بنای‌ این‌ شهر كلیسای «ماریالویشكای‌ مقدس‌» است‌ كه‌ دیرینگی‌ آن‌ به‌ روزگار چیرگی‌ امپراتوری‌ بیزانس‌ بر این‌ شهر می‌رسد. این‌ كلیسا یكی‌ از كهن‌ترین‌ كلیساهای‌ كاتولیك‌ رومی‌ در بالكان‌ به‌ شمار می‌رود كه‌ بعدها به‌ كلیسای‌ ارتدكس‌ شرقی‌ بدل‌ شد («پریزرن‌»؛ انكارتا؛ «پریزرن‌، تاریخ‌»).
از دیگر آثار این‌ شهر قلعۀ آن‌ است‌ كه‌ قدمت‌ آن‌ به‌ سدۀ ١١م‌ می‌رسد. همچنین‌ مسجد محمت‌ پاشا (محمدپاشا) كهن‌ترین‌ بنای‌ اسلامی‌ این‌ شهر است‌ كه‌ بنابر كتیبۀ سر در آن‌، در ٩٦٨ق‌ / ١٥٦١ م‌ ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ مسجد در یك‌ سطح‌ مدور بنا شده‌، و دارای‌ پنجره‌های‌ متعددی‌ است‌ و محراب‌ و منبر آن‌ از سنگ‌ مرمر ساخته‌ شده‌ است‌. در كنار این‌ مسجد، مدرسه‌ای‌ بنا شده‌ كه‌ مزار محمت‌ پاشا در آنجاست‌. همچنین‌ از روزگار محمت‌ پاشا حمامی‌ برجای‌ مانده‌ كه‌ با تكه‌ سنگهای‌ بزرگ‌ خوش‌تراش‌ و معماری‌ متناسب‌ و زیبا ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ حمام‌ دارای‌ دو بخش‌ زنانه‌ و مردانه‌ بوده‌ است‌. از دیگر آثار دورۀ حضور تركان‌ بر این‌ شهر، مسجد سنان‌ پاشاست‌ كه‌ بنابر كتیبۀ آن‌، در ١٠٢٤ق‌ / ١٦١٥م‌ بنا گردیده‌ است‌. معماری‌ متناسب‌ و زیبای‌ این‌ مسجد یكی‌ از آثار هنری‌ بی‌نظیر اسلامی‌ به‌ شمار می‌رود. منارۀ بلند و با عظمت‌ آن‌ بر سراسر شهر اشراف‌ دارد و گنبد بزرگ‌ آن‌ با بنای‌ مدور مسجد كاملاً هماهنگ‌ است‌. فضای‌ داخلی‌ مسجد با طرحهای‌ هندسی‌ آرایش‌ شده‌ است‌ و هر بیننده‌ای‌ را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد («پریزرن‌»؛ انكارتا).

مآخذ

شیخی‌محمدافندی‌، وقایع‌ الفضلاء (ذیل‌ الشقائق‌ النعمانیة)، به‌ كوشش‌ عبدالقادر اوزجان‌، استانبول‌، ١٩٨٩ م‌؛
ملكم‌، نوئل‌، تاریخ‌ اجمالی‌ كوزوو، ترجمۀ باقر نصیری‌، تهران‌، ١٣٧٨ ش‌؛
ولی‌، وهاب‌ و الهامه‌ مفتاح‌، نگاهی‌ به‌ روند نفوذ و گسترش‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ در تركیه‌، تهران‌، ١٣٧٤ ش‌؛
نیز:

EI٢;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
»Prizren«, www.albanian.com;
«Prizren-History», www.komuna-prizren.org / en / history;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١;
VII. Türk tarih kongresi hazırlık komitesi, Ankara, ١٩٧٣;
The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.
وهاب‌ ولی‌