منابع‌ اسلامی‌ نام‌ این‌ شهر را به‌ گونه‌های‌ مختلف‌ آورده‌اند: ارور (همو، تحقیق‌...، ١٦٤، ٢١٦؛ كوفی‌، ٢١، جم‌ )، الرور (بلاذری‌، ٤٣٩-٤٤٠؛ اصطخری‌، ١٧٥؛ مسعودی‌، ١/ ٣٧٨)، رور (حدودالعالم‌، ٦٨)، ازور (ابوالفدا، ٣٤٧)، دور (جیهانی‌، ١٣٥)، الور (بكری، ٨؛ نسیانی‌، ٢٥، جم‌). هیوآن‌ تسانگ‌، سیاح‌ چینی‌ در سدۀ ٧م‌، این‌ شهر را پی‌چان‌پوپولو نامیده‌ است‌ (مینورسكی‌، ٢٨٥).
دربارۀ معنی‌ و تلفظ ارور آراء گوناگون‌ بیان‌ شده‌ است‌. الیوت‌ («تاریخ‌ هند»، I/ ٣٦٣) احتمال‌ می‌دهد كه‌ در دورۀ حكومت‌ اعراب حرف تعریف‌ ال‌ به‌ اسم‌ رور اضافه‌ شده‌ باشد. بلوچ‌ بر آن‌ است‌ كه‌ نام‌ ارور برگرفته‌ از كلمۀ رود فارسی‌ است‌ كه‌ در دورۀ نفوذ ساسانیان با توجه‌ به‌ موقعیت‌ مناسب‌ شهر در كنار رود مهران‌ (سند)، به‌ آن‌ نسبت‌ داده‌ می‌شده‌، و سپس‌ به‌ صورت‌ ارور درآمده‌ است‌ (ص‌ ١٩).

موقعیت‌ جغرافیایی‌

جغرافی‌نویسان‌ سدۀ ٤ق‌ كه‌ به‌ ارور سفر كرده‌اند، شرح مناسبی‌ از ساختار آن‌ داده‌، و آن‌ را شهر بزرگی‌ نوشته‌اند كه دو بارو داشته‌، و به‌ وسعت‌ ملتان‌ بوده‌، و جزو منطقۀ سند محسوب‌ می‌شده‌ است‌. شعبه‌های‌ رود مهران‌ كه‌ ارور در كرانۀ آن‌ واقع‌ بوده‌، پیش‌ از رسیدن‌ به‌ ارور به‌ هم‌ می‌پیوستند و رودخانه‌، پس‌ از گذشتن‌ از شهر به‌ دو شعبه‌ تقسیم‌ می‌شده‌ است‌. شهرهای‌ دیبل‌، منصوره‌ و ملتان‌ در نزدیكی‌ ارور قرار داشته‌اند. مسعودی‌ ارور را از توابع‌ منصوره‌، شهر مهم‌ ناحیۀ سند، می‌داند (همانجا). فاصلۀ آن‌ را تا منصوره‌ ٢٠ فرسنگ‌ و تا بهاتی‌ ١٥ فرسنگ‌ نوشته‌اند. دربارۀ موقعیت‌ ارور نسبت‌ به‌ رود مهران‌ آراء مختلفی‌ بیان‌ شده‌ است‌: ابن‌حوقل‌ (ص‌ ٢٧٥) و مسعودی‌ (همانجا) ارور را در كرانۀ غربی‌ رود مهران‌، ادریسی‌ (١/ ١٧٠) در كرانۀ شرقی‌، و بیرونی‌ (همان‌، ١٦٤) در میان‌ دو شعبۀ رود سند ذكر كرده‌اند و در حدودالعالم‌ (ص‌ ٦٨) ارور مكانی‌ مرطوب‌ و محل‌ استقرار كاروانهای‌ هندی آمده است‌. ظاهراً بیشتر نویسندگان بعد از سدۀ ٤ق‌ اطلاعات خود را از آثار جغرافیایی‌ و تاریخی این سده گرفته‌اند.
نویسندگان معاصر ارور را پایتخت‌ كشور باستانی‌ موسیكانوس‌ دانسته‌اند (دی‌، ١٣٤؛ لاو، ٢٨٩) كه‌ به‌ گفتۀ مورخان‌ یونانی‌، كشوری حاصل‌خیز و پرجمعیت‌ بوده‌، و در كرانۀ رود سند قرار داشته‌ است‌ (استرابن‌، VII/ ٣٣, ٣٥, ٥٧-٧٩؛ آریان‌، II/ ١٤٩).

سابقۀ تاریخی‌

قدیم‌ترین‌ رویداد ثبت‌ شده‌ دربارۀ ارور مربوط به‌ لشكركشی اسكندر به‌ هند و تصرف كشور موسیكانوس است كه برهمنان‌ در آنجا دارای‌ قدرت‌ بودند (همو، II/ ٤٩, ١٥١, ١٥٣؛ استرابن، VII/ ٥٧, ٥٩). در دوره‌های‌ بعد، خاندان رای و چاچ از طبقۀ برهمنان‌، در این‌ منطقه‌ حكومت‌ كردند كه‌ پایتخت‌ آنان‌ شهر ارور بود و سرزمین‌ وسیعی‌ را در اختیار داشتند (كوفی‌، ١٠ به‌ بعد؛ بكری‌، ٨ به‌ بعد). الیوت‌ («تاریخ‌ سند»، ٤٠٦-٤١٠) حكومت‌ سلسلۀ چاچ‌ را همزمان‌ با ساسانیان‌ در ایران‌ می‌داند.
هنگام‌ خلافت‌ ولید بن‌ عبدالملك‌ اموی‌ (٨٦ -٩٦ق‌/ ٧٠٥- ٧١٥م‌) ارور توسط محمد بن‌ ابی‌عقیل‌ ثقفی‌ در ٩٥ ق‌ بدون‌ جنگ به‌ تصرف‌ مسلمانان‌ درآمد (بلاذری‌، همانجا؛ یعقوبی‌، ٢/ ٢٨٨- ٢٨٩؛ ابن‌اثیر، ٤/ ٥٨٨ - ٥٨٩). منطقۀ سند در دورۀ نفوذ اعراب‌ به‌ امیرنشینهای مستقل‌ تقسیم‌ شده‌ بود و خاندانی‌ قرشی‌ در منطقۀ منصوره‌ حكومت می‌كردند كه‌ ارور قسمتی‌ از ناحیۀ حكومتی‌ آنان‌ بود (مسعودی‌، ١/ ٣٧٧-٣٧٨؛ الیوت‌، همان‌، ٤٥٤-٤٥٥). در سدۀ ٥ق‌، شهر منصوره‌ كه‌ در نزدیكی‌ ارور قرار داشت‌، به‌ دست محمود غزنوی تصرف‌ شد (ابن‌اثیر، ٩/ ٣٤٥)، اما در مآخذ از ارور ذكری‌ نشده‌ است‌. در سده‌های‌ ٥ - ١٠ق‌/ ١١-١٦م‌ خاندانهای‌ سومره‌ و سمه‌ به‌ ترتیب‌ در این‌ منطقه‌ حكومت‌ كردند (الیوت‌، همان‌، ٥٠٠-٤٨٣؛ نسیانی‌، ٣٢-٥٦). به‌ نوشتۀ بكری‌ (ص‌ ٦٨ - ٦٩) در دورۀ فتح‌ خان بن‌ سكندر، پیر محمد از نوادگان‌ تیمور بهكر را متصرف شد و ارور را به‌ یكی‌ از سادات‌ هدیه‌ كرد. در ٩٢٦ق‌/ ١٥٢٠م‌ شاه‌ بیك‌ ارغون‌ خاندان‌ سمه‌ را شكست‌ داد و ارور را كه‌ یكی‌ از پرگنه‌های‌ ٨ گانۀ بهرك‌ بود، تخریب‌ كرد و از آجرهای‌ پختۀ آن‌ برای‌ ایجاد بناهای‌ جدید در بهكر استفاده‌ كرد (تتوی‌، ٢١-٢٢؛ میرك سندهی‌، ٥ -٦). ابوالفضل‌ علامی‌ ذیل‌ حوادث‌ ٩٦٤ق‌/ ١٥٥٧م‌ ارور را پناهگاه‌ یكی‌ از مخالفان‌ اكبر شاه‌ می‌نویسد (١/ ٤٥-٤٦). یوسف میرك‌ سندهی‌ نوشته‌ است‌ كه‌ قلعۀ ارور تا ١٠٤٤ق‌/ ١٦٣٤م‌ پابرجا بوده‌، و قوم‌ پَوار در آنجا می‌زیسته‌اند (همانجا).
آگاهی دقیق‌ دربارۀ كاهش‌ اهمیت‌ سیاسی‌ ـ اقتصادی‌، و تاریخ‌ ویرانی‌ ارور دردست نیست‌. نویسندگان‌ معاصر آراء مختلفی‌ بیان‌ كرده‌اند: هیگ‌ تغییر مسیر رود مهران‌ را موجب‌ كاهش‌ اهمیت‌ ارور می‌داند (ص‌ ٧٢) . احتمالاً تغییر مسیر رود بعد از نیمۀ اول‌ سدۀ ٥ق‌ انجام‌ گرفته‌ است‌، زیرا بیرونی‌ در سدۀ ٥ق‌ ارور را در كرانۀ رود مهران‌ دانسته‌ است‌ (تحقیق‌، ١٦٤). طبق‌ افسانه‌ای‌، در دورۀ حكومت‌ حاكمی‌ ستمگر در ارور، به‌ سبب‌ مخالفت‌ با او مسیر جدیدی‌ بر رود مهران‌ توسط یك‌ بازرگان‌ حفر شد كه‌ ویرانی و بی‌آبی‌ ارور را در پی‌ داشت‌ (قانع‌، ٧٩-٨٠؛ نسیانی‌، ٢٥-٢٧). اما طبق‌ اكتشافاتی كه‌ در منطقه‌ انجام‌ گرفته‌، ظاهراً زلزله‌ای‌ شدید در سدۀ ٨ق‌/ ١٤م‌ موجب‌ ویرانی شهر منصوره‌ شده‌ است‌ (پاتان‌، ٢٩-٣٣). به‌ سبب‌ نزدیك‌ بودن‌ دو شهر ارور و منصوره‌ محتمل‌ است‌ كه‌ ارور نیز بر اثر همان‌ زلزله‌ ویران‌ شده‌ باشد. این‌ زلزله‌ به‌ احتمال زیاد مسیر رود مهران‌ را تغییر داده‌ است‌. خرابه‌های‌ ارور بین دو شهر بهكر و خیرپور در نزدیكی روری‌ قرار گرفته‌ است‌ (الیوت‌، «تاریخ‌ هند»، I/ ٣٦٣).

مآخذ

ابن‌اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ حوقل‌، محمد، صورةالارض‌، بیروت‌، ١٩٧٩م‌؛
ابوالفدا، تقویم‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ رنو و دوسلان‌، پاریس‌، ١٨٤٠م‌؛
ابوالفضل‌ علامی‌، اكبرنامه‌، به‌ كوشش‌ مولوی‌ عبدالرحیم‌، كلكته‌، ١٨٧٩م‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهةالمشتاق‌، قاهره‌، ١٩٨٩م‌؛
اصطخری‌، ابراهیم‌، مسالك‌ الممالك‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٩٢٧م‌؛
بكری‌، محمدمعصوم‌، تاریخ‌ معصومی‌، به‌ كوشش‌ عمر بن‌ داوود پوته‌، بمبئی‌، ١٩٣٨م‌؛
بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٦٥م‌؛
بیرونی‌، ابوریحان‌، تحقیق‌ ماللهند، حیدرآباد دكن‌، ١٣٧٧ق‌/ ١٩٥٨م‌؛
همو، القانون‌ المسعودی‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٧٤ق‌/ ١٩٥٥م‌؛
تتوی‌، محمد، ترخان‌ نامه‌، به‌ كوشش‌ حسام‌الدین‌ راشدی‌، پاكستان‌، ١٩٦٥م‌؛
جیهانی‌، ابوالقاسم‌، اشكال‌ العالم‌، ترجمۀ علی‌ بن‌ عبدالسلام‌ كاتب‌، به‌ كوشش‌ فیروز منصوری‌، مشهد، ١٣٦٨ش‌؛
حدود العالم‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
قانع‌ تتوی‌، علیشیر، تحفةالكرام‌، به‌ كوشش‌ حسام‌ الدین‌ راشدی‌، حیدرآباد، ١٩٧١م‌؛
كوفی‌، علی‌، چچنامه‌، به‌ كوشش‌ نبی‌ بخش‌ بلوچ‌، اسلام‌آباد، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، به‌ كوشش‌ باربیه‌ دومنار، پاریس‌، ١٨٦٩م‌؛
میرك‌ سندهی‌، یوسف‌، تاریخ‌ مظهر شاهجهانی‌، به‌ كوشش‌ حسام‌الدین‌ راشدی‌، حیدرآباد پاكستان‌، ١٩٦٢م‌؛
نسیانی‌ تتوی‌، طاهر محمد، تاریخ‌ طاهری‌، به‌ كوشش‌ نبی‌ بخش‌ بلوچ‌، حیدرآباد پاكستان‌، ١٣٨٤ق‌/ ١٩٦٤م‌؛
یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، بیروت‌، ١٣٧٩ق‌/ ١٩٦٠م‌؛
نیز:

Arrian, Anabasis Alexander, tr. E. I. Robson, London, ١٩٦٧;
Baloch, N.A., Commentary on Fathnamah-i Sind, Islamabad, ١٩٨٣;
Dey, N.L., The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤;
Elliot, H.M., The History of India, Lahore,١٩٧٦;
id, The History of Sind, Karachi, ١٩٨٥;
Haig, M. R., Indus Delta Country, Karachi, ١٩٧٢;
Law, B.C., Historical Geography of Ancient India, New Delhi,١٩٨٤;
Minorsky,V., «Les Tsiganes Lulī et les Lurs Persans», JA,١٩٣١,vol. CCXVIII;
Pathan, M.A., «Present Ruins of Almanṣūrah», Islamic Culture, Hyderabad-Deccan, ١٩٨٨, vol. XLII;
Strabo, The Geography, tr. H.L. Jones, London, ١٩٦٦.
مجید سمیعی‌