اهواز جمع هوز در زبان عربی است (لسترنج، ٢٣٢). واژۀ هوز معرب هوج یا خوج پهلوی است. این نام در سنگ نوشته‌های هخامنشیان به زبان فارسی باستان «اووْجه» ضبط شده است (نک‌ : شارپ، ٣٣). در زمان ساسانیان سرزمینی را كه منطبق با ایلام باستان و خوزستان امروزی بوده است، هجوستان یا خوجستان می‌خواندند كه به معنی سرزمین خوزهاست. در سده‌های نخستین اسلامی نام اهواز به سرتاسر منطقۀ خوزستان اطلاق، و از شهر اهواز با نام سوق الاهواز یاد می‌شد (نک‌ : قائم مقامی، ١٧٦-١٧٧).
بنابر آنچه طبری می‌گوید، شهر اهواز را اردشیر بابكان بنا كرد و بر آن نام هرمزاردشیر نهاد (٢/ ٤١) كه مشتمل بر دو بخش بود: در یكی بزرگان و اشراف، و در دیگری بازاریان سکنى داشتند. شهر بزرگان را هرمشیر (هومشیر)، و شهر بازاریان را هجوستان واجار (خوجستان بازار) به معنای بازار خوزستان می‌خواندند. به هنگام حملۀ اعراب، هرمشیر ویران شد و هجوستان واجار برجاماند. اعراب این نام را معرب نموده، «سوق الاهواز» ــ كه ترجمۀ هجوستان واجار پهلوی به زبان عربی است ــ خواندند (نک‌ : مجمل التواریخ ... ، ٦١-٦٢؛ حمزه، ٣٣-٣٤).

تاریخ

اهواز در روزگار ساسانیان از شهرهای عمدۀ خوزستان به شمار می‌رفت و از مراكز عمدۀ صنایع نساجی خوزستان بود (پیگولوسكایا، ٣٢٣). این شهر پیش از اسلام یكی از كانونهای مسیحیت در ایران، و از اسقف‌نشینهای خوزستان محسوب می‌شد (نک‌ : كریستن‌سـن، ٢٩١، ٢٩٦، ٣٠٥). همچنین ــ چنـانکه از نام هجوستان واجار برمی‌آید ــ این شهر از مراكز عمدۀ بازرگانی بوده، و نیز به واسطۀ واقع شدن در كنار رود كارون ــ كه قابلیت كشتیرانی داشته ــ محل مناسبی برای تجمع مال التجاره و دادوستد به شمار می‌رفته است (مساعد، ١٨٣-١٨٤).
اعراب پس از پیروزی در جنگ نهاوند پادگانهایی در شهرهای فتح شده، از جمله در اهواز ساختند (زرین‌کوب، ٢٧). شهرهای خوزستان از جمله اهواز از نخستین پناهگاههای خوارج در ایران بود (نک‌ : جعفری، ١٣١). در ایام خلافت علی (ع) برخی از موالی اهواز كه از میزان خراج درخواستی والی آن ناخرسند بودند، به شورش خوارج پیوستند (زرین‌کوب، ٣٥). در زمان خلافت یزید بن معاویه شهرهای خوزستان ازجمله اهواز دستخوش جنگ و گریزهای خوارج با سپاهیان اموی گشت (نک‌ : دینوری، ٢٦٩-٢٧٧).
شهر اهواز در سده‌های نخستین اسلامی به واسطۀ سدی كه بر كارون بسته شده بود، از بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای خوزستان به شمار می‌آمد ( حدود العالم، ١٣٨). این شهر تا ٢٥٦ق/ ٨٧٠م شهری پررونق و آباد بود، اما در این سال اهواز به تصرف سپاهیان صاحب الزنج درآمد (نک‌ : طبری، ٩/ ٤٧٢-٤٧٣). اهواز پس از پایان فتنۀ زنگیان رونق و آبادانی گذشتۀ خود را از دست داد، اما در زمان عضدالدولۀ دیلمی بار دیگر اهمیت پیشین خود را به عنوان مركزی تجاری به دست آورد (بوسه، ٢٨٣-٢٨٤). همچنین بنا به گفتۀ مقدسی (ص ٤١١)، عضدالدوله پل هندوان را كه دو بخش اهواز را به هم متصل می‌كرد و همچنین مسجد زیبایی را كه در كنار آن بوده، بازسازی و مرمت نمود. شهر اهواز از پایگاههای عمدۀ مذهب تشیع در ایران به شمار می‌آمد و به گفتۀ مقدسی نیمی از مردم آنجا شیعه بودند و پیوسته میان شیعیان (مروشیان) و سنیان (فضلیان) درگیری و كشاكش وجود داشت (ص ٤١٥-٤١٧).
اهواز تا اواخر سدۀ ٥ ق شهری آباد بود، اما از این زمان به بعد رونق خود را از دست داد، به گونه‌ای كه مركزیت خوزستان از آنجا به شوشتر منتقل شد (نک‌ : امام شوشتری، ٩٩). در سدۀ ٦ ق اهواز به شهری ویران و خالی از سكنه تبدیل شد (نک‌ : رشیدالدین، ١٨١). حافظ ابرو از آن به عنوان قصبه‌ای نام می‌برد و به اشتباه اهواز را با سوق الاربعا (چهارشنبه بازار) یكی می‌داند (ص ١٧١).
در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، به منظور استفادۀ بهتر از آب كارون برای توسعۀ زمینهای كشاورزی، با صرف مبلغ ٥٠ هزار تومان سدی بر روی كارون احداث شد (نک‌ : نجم‌الملك، ٥٧). اما همین سد اندكی بعد به علت اهمال در ساختن آن محتاج مرمت فوری شد. در ١٢٩٠ ق به مباشرت میرزا بزرگ مستوفی سد باریكی به طول ٦٠ تا ٧٠ ذرع و ارتفاع ٣ ذرع بر كارون بسته شد كه این بار نیز این سد به علت نبود دانش و امكانات لازم نیمه تمام رها شد (همانجا).
در صفر ١٣٠٦/ اكتبر ١٨٨٨ ناصرالدین شاه به سبب فشار انگلیسیها با آزادی كشتیرانی در رود كارون از محمره (خرمشهر) تا اهواز موافقت كرد و حق امتیاز كشتیرانی از بالای سد اهواز تا شوشتر را برای اتباع ایرانی محفوظ داشت (نک‌ : تیموری، ١٦٦). در همان سال حاج معین التجار بوشهری شركتی به نام شركت ناصری به منظور كشتیرانی در كارون تأسیس كرد كه در ١٣٠٧ق/ ١٨٩٠ م امتیاز كشتیرانی از اهواز تا شوشتر و دزفول به شركت ناصری اعطا گردید (همو، ١٧٧). مانع عمده بر سر راه كشتیرانی در رود كارون سد اهواز بود كه كشتیهای بخاری در اغلب فصول سال نمی‌توانستند از آن عبور نمایند (سایكس، II/ ٣٧١-٣٧٢). برای رفع این مشكل، شركت ناصری خط آهنی به طول ٣ كیلومتر از مسیر یاد شده كشید كه كالاها را به وسیلۀ تراموای اسبی از بالای سد با كشتی به شوشتر حمل می‌كرد (انصاری، ١٧٨).
با توسعۀ تجارت در حوزۀ رود كارون، در ١٣٠٧ ق/ ١٨٩٠ م امتیاز احداث جادۀ شوسه‌ای از تهران به اهواز از سوی دولت مركزی ایران به بانک شاهنشاهی داده شد (نک‌ : تیموری، ٢٣٣). به مدت دو سال بخشی از این جاده به طول ١٦٠ كمـ از تهران تا قم ساخته شد كه نیمه تمام رها گردید (انصاری، ٩٢). با گشوده شدن رودخانۀ كارون نمایندگان وزارت خارجه در اهواز و محمره مستقر شدند تا به مثابۀ واسطه‌ای میان دولت مركزی و بازرگانان خارجی عمل كنند. مأموران گمرك نیز در محمره و اهواز مستقر شدند (همو، ٩٣). توسعۀ اهواز همپای گسترش تجارت ادامه یافت. از ١٣١٤ ق/ ١٨٩٦ م این شهر به مركزی برای تجارت گندم خوزستان تبدیل گشت و با احداث جادۀ لینچ ـ بختیاری (اهواز ـ اصفهان) در ١٣١٨ ق/ ١٩٠٠م، این شهر مستقیماً به بازارهای ایالت مركزی ایران متصل شد.ازاین‌رو، جمعیت اهواز در اثر مهاجرت، به ویژه از شوشتر و دزفول، افزایش یافت و تجار بسیاری این دو شهر را به قصد اقامت در شهر جدید ترك كردند (همو، ١٧٨، ١٨٠).
در جنگ جهانی اول انگلستان برای دستیابی به چاههای نفت و لوله‌های نفتی بخشهایی از خوزستان از جمله اهواز را اشغال نمود (نک‌ : همو، ٢١٧). پس از خروج نیروهای انگلیسی از این منطقه بار دیگر خوزستان به دو بخش تقسیم شد: بخش عمدۀ آن شامل شهرهای عبادان، محمره، فلاحیه، هویزه و اهواز با حمایت انگلستان تحت استیلای شیخ خزعل در آمد (نک‌ : همو، ٢٢٥-٢٢٦). در زمان رئیس الوزرایی رضاخان به سال ١٣٠٣ ش، به شیخ خزعل دستور داده شد تا ادارۀ املاك خالصۀ دولتی را كه در اختیار او بود، به ادارۀ مالیه بسپارد؛ اما شیخ خزعل از این فرمان سرباز زد و در عوض به گردآوری سپاه پرداخت (نک‌ : همو، ٢٣٢، ٢٣٤-٢٣٥). رضاخان نیز برای مقابله با وی نیروهای نظامی به خوزستان فرستاد كه منجر به تسلیم شیخ خزعل شد (همو، ٢٤٧).
پس از به قدرت رسیدن خاندان پهلوی و تقویت حكومت مركزی، نهادهای جدید حكومتی در ایران شكل گرفت و بساط مدعیان محلی برچیده شد. در ١٣٠٣ ش، اهواز پس از ٨٠٠ سال بار دیگر مركز خوزستان گردید و احداث راههای ارتباطی، قرار گرفتن در مسیر راه آهن سراسری و كشف حوزه‌های نفتی بیش از پیش بر اهمیت و اعتبار آن افزود.

مآخذ

امام شوشتری، محمد علی، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران، ١٣٣١ ش؛
انصاری، مصطفى، تاریخ خوزستان ١٨٧٨-١٩٢٥، ترجمۀ محمد جواهر كلام، تهران، ١٣٧٧ش؛
پیگولوسكایا، ن.، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٦٧ش؛
تیموری، ابراهیم، عصر بی‌خبری، تهران، ١٣٦٣ش؛
جعفری، یعقوب، خوارج در تاریخ، تهران، ١٣٧١ ش؛
حافظ ابرو، عبدالله، جغرافیا، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
حدودالعالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ ش؛
حمزۀ اصفهانی، تاریخ سنی ملوك الارض و الانبیاء، برلین، ١٣٤٠ ق؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به كوشش عبدالمنعم عامر و جمال‌الدین شیال، قاهره، ١٩٦٠ م؛
رشیدالدین فضل‌الله، مكاتبات رشیدی، به كوشش محمد شفیع، لاهور، ١٩٤٥م؛
شارپ، ر. ن.، فرمانهای شاهنشاهی هخامنشی، شورای مركزی جشنهای شاهنشاهی؛
طبری، تاریخ؛
قائم مقامی، جهانگیر، «تطورات نام سرزمین خوزستان»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٤٧ش، س ٣، شم‌ ٦؛
كریستن سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران، ١٣٤٥ ش؛
مجمل التواریخ و القصص، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٧ ش؛
مساعد، علاءالدین، «اهواز»، یغما، تهران، ١٣٥٢ش، س ٢٦، شم‌ ٣؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، لیدن، ١٩٠٦م؛
نجم‌الملك، عبدالغفار، سفرنامۀ خوزستان، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٤١ش؛
نیز:

Busse, H., «Iran Under the Būyids», The Cambridge History of Iran, Cambridge, ١٩٧٥, vol. IV;
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦;
Sykes, P., History of Persia, London, ١٩٣٠;
Zarrinkūb, ʿAbd al-Ḥusain, «The Arab Conquest of Iran and its Aftermath», The Cambridge History of Iran, Cambridge, ١٩٧٥, vol. IV.
علی كرم‌همدانی

شهرستان اهواز

اهواز یكی از ١٦ شهرستان استان خوزستان است. این شهرستان از شمال با شوش و شوشتر، از خاور با رامهرمز، از جنوب با بندر ماهشهر و شادگان، و از باختر با سوسنگرد همسایه است ( آمارنامه ... ، نقشۀ شهرستان اهواز). شهرستان اهواز دارای دو بخش مشتمل بر ٣ شهر، ١٠ دهستان و ٤٥٥ آبادی دارای سكنه است (سرشماری ... ، پانزده). بخشهای آن مركزی و باوی نام دارند. بخش مركزی آن از ٨ دهستان به نامهای اسماعیلیه، الهایی، سویسه، عنافچه، غیزانیه، مُشرحات، كرخه و كوت عبدالله، و بخش باوی از دو دهستان به نامهای ملاثانی و ویس تشكیل شده است ( آمارنامه، ٢٧).
اهواز در منطقه‌ای جلگه‌ای قرار دارد (نقشۀ عملیات؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ٢٠). میانگین حداكثر دما، °٨/ ٣٢ و میانگین حداقل آن °٢/ ١٧ سانتی‌گراد، و معدل بارش سالانه، ٣/ ٢٠٥ میلی‌متر بوده است (نک‌ : «داده‌ها ... »). رودخانه‌های كارون، كرخه، دز، شاهپور (شاوور) و كوپال در شهرستان اهواز جریان دارند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٩-٢٠). رود كارون با ٨٩٠ كمـ طول پرآب‌ترین و طویل‌ترین رودخانۀ ایران به شمار می‌رود (جعفری، ٣٤٢-٣٤٤).
ویژگیهای محیط طبیعی اهواز رشد انواع خاصی از گونه‌های گیاهی مانند درختان گز، اُكا لیپتوس، كُنار، آكاسیا و خرزهره را فراهم آورده است؛
همچنین زیستگاه مناسبی برای گرگ، روباه، شغال، كبك و تیهوست ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٠).

ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی

حدود ٣٠٪ جمعیت ساكن شهرستان اهواز غیر بومیند كه حدود ١٧٪ آنان از شهرستانهای دیگر استان، و ١٣٪ از سایر استانهای كشور به آنجا مهاجرت كرده‌اند. گروههایی از اقلیتهای قومی ـ مذهبی صُبی (صابئی)، مسیحی و كلیمی در شهرستان اهواز به سر می‌برند. بنابر سرشماری سال ١٣٧٥ ش، جمعیت شهرستان اهواز ٥٣١‘١١٠‘١ نفر بوده است كه ٢٣/ ٧٥٪ آن در نقاط شهری، و ٧٠/ ٢٤٪ در نقاط روستایی سکنى داشته، بقیه غیر ساكن بوده‌اند ( سرشماری، شانزده).
برمبنای سرشماری ١٣٧٥ش، از ٧١٥‘٩٤٨ نفر جمعیت ٦ ساله و بیشتر شهرستان اهواز ٥٦/ ٨٠٪ باسواد بوده‌اند. نسبت باسوادی بین مردان در حدود ٨٧٪ و در بین زنان در حدود ٧٤٪ بوده است. همچنین نسبت باسوادی در بین افراد لازم التعلیم (٦-١٤ ساله) در نقاط شهری در حدود ٩٦٪ و در نقاط روستایی در حدود ٨٢٪ بوده است (همان، بیست و چهار). بنابر آمار موجود، در سال تحصیلی ١٣٧٥-١٣٧٦ ش، در دورۀ ابتدایی ٦٩٠ آموزشگاه، در دورۀ راهنمایی تحصیلی ٣٣٢ آموزشگاه و در دورۀ متوسطۀ عمومی ١٨٢ آموزشگاه در سطح شهرستان فعال بوده‌اند ( آمارنامه،٧٠، ٧٢، ٧٤). همچنین ٢٩ هنرستان فنی و حرفه‌ای و یك هنرستان كشاورزی و ٣٣٤ آموزشگاه روستایی در سطح شهرستان دایر بوده است (همان، ٧٨، ٧٩، ٨١). در دورۀ عالی نیز هم اكنون در دانشگاههای شهید چمران اهواز، دانشگاه علوم پزشكی اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه پیام نور شماری دانشجو تحصیل می‌كنند (همان، ٩٧، ١٢٤، ١٣٢).

ویژگیهای اقتصادی

بخش صنعت در شهرستان اهواز دارای اهمیت ویژه‌ای است. از صنایع مهم آن شركت كربن ایران (تنها واحد سازندۀ دودۀ صنعتی در ایران)، گروه ملی صنعتی فولاد ایران، نورد سنگین كاویان، واحدهای مختلف لوله‌سازی، شركت صنعتی سپنتا (تولید كنندۀ پروفیل آهن و لوله‌های صنعتی) و كارخانۀ فارسیت اهواز (تولید كنندۀ انواع لوله و ورق آزبست) است ( آمارنامه، ٨). نیروگاه گازی رامین با توان ٩٤٥ مگاوات، و نیروگاه زرگان با توان ٣٥٤ مگاوات برق در شهرستان اهواز قرار دارند. منابع غنی و تأسیسات بزرگ واحدهای بهره‌برداری نفت و گاز نیز اهمیت ویژه‌ای برای شهرستان اهواز در سطح كشور فراهم آورده است (همانجا)؛
به طوری كه در ١٣٧٣ ش، ٥٤ كارگاه استخراج نفت خام و گاز طبیعی و ١٣ كارگاه جنبی مربوط به آن در شهرستان اهواز فعال بوده‌اند (همان، ٢٤٣).
كشاورزی نیز در شهرستان اهواز دارای رونق فراوانی است. سطح زیركشت محصولات زراعی آن نسبت به سایر شهرستانهای استان خوزستان با ٢٨٥‘٨٦ هكتار مقام اول را داراست (نک‌ : همان، ٢٠٢). همچنین شمار تقریبی دام شهرستان اهواز در ١٣٧٥ ش مشتمل بر ٢٤٠‘٥٢٦ رأس گوسفند، ٢٤٠‘١٩ رأس بز، ٤٩٠‘٢٨ رأس گاومیش،١٩٤ نفر شتر و ٦٢٤‘٩ رأس اسب و مادیان بوده است (همان، ٢١٩).

امكانات بهداشتی ـ درمانی

در ١٣٧٥ ش، ٧ بیمارستان وابسته به دانشگاه علوم پزشكی و خدمات بهداشتی ـ درمانی اهواز با ٣٩٤‘١ تخت فعال، یك بیمارستان وابسته به شركت نفت با ١٦٢ تخت فعال، دو بیمارستان تأمین اجتماعی با ١٨١ تخت فعال و ٥ بیمارستان خصوصی با ٣٢٤ تخت فعال و ٦٢ درمانگاه شهری و روستایی در شهرستان اهواز فعالیت داشته‌اند (همان، ١٤٠-١٤١).

شهر اهواز

این شهر مركز استان خوزستان است و در °٤٨ و ´٤١ عرض شمالی و °٣١ و ´١٩ طول شرقی، و در ارتفاع ٢٦ متری از سطح دریا قرار دارد. شهر اهواز در ٩٣٧ كیلومتری جنوب باختری تهران و در مسیر راه آهن سراسری تهران ـ خرمشهر واقع شده است ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦/ ٣٠، ٣١).
شهر در منطقه‌ای جلگه‌ای و مسطح قرار گرفته است. رودخانۀ كارون از میان آن می‌گذرد و شهر را به دو نیمۀ شرقی و غربی تقسیم می‌كند (نقشۀ عملیات). رودخانۀ كارون از اهواز تا خلیج فارس به طول ٣٦٠ كمـ قابل كشتیرانی است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٠-٢١).
بر مبنای سرشماری سال ١٣٧٥ش، شهر اهواز دارای ٧٨٦‘٧٩١ نفر (٨٥٦‘١٤٧ خانوار) شامل ٨٨٣‘٣٩٨ نفر مرد و ٩٠٣‘٣٩٢ نفر زن بوده است ( سرشماری، چهل).
آثار كهن بر جای مانده در اهواز و اطراف آن مشتمل است بر: خرابه های شهر كهن از دورۀ ساسانی واقع در شمال باختری شهر، بازماندۀ سدهای كهن نظیر سد شادروان، بارگاه علی بن مهزیار از راویان حدیث و نایبان امامان نهم، دهم و یازدهم (ع) و مسجد جامع اهواز مربوط به دورۀ قاجاریه ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٢).

مآخذ

آمارنامۀ استان خوزستان (١٣٧٥ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان خوزستان، تهران، ١٣٧٦ش؛
جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اهواز، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (اهواز)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٢ ش، ج ٧٩؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ششم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ ش؛
نقشۀ عملیات مشترك (زمینی)، سازمان جغرافیایی كشور، تهران، ١٣٦٣ ش، گ ١- ٣٩؛
نیز:

Data Processing Center, Ahwaz, Period ١٩٥١-١٩٩٥, Islamic Republic of Iran Meteorological Organization, Tehran, ١٩٩٧.
مژگان نظامی