پالَنْپور، یا پالانپور، شهر و مركز شهرستان‌ بناس‌ كانتها واقع‌ در شمال‌ شرقی‌ ایالت‌ گجرات‌ كه‌ تا پیش‌ از استقلال‌ هند، نواب‌ نشین‌ دولت‌ مسلمان‌ پالنپور بوده‌ است‌. این‌ شهر در گذشته «پرهالدپور» خوانده‌ می‌شد، اما پس‌ از سدۀ ٨ق‌ / ١٤م‌ نام‌ آن‌ به‌ پالنپور (برگرفته‌ از نام‌ پالنسی‌ چوهان‌) تغییر یافت‌ (نک‌ : «پالنپور، مراكز ... »؛ «فرهنگ ‌سلطنتی‌...»، XIX / ٣٥٤-٣٥٥).

شهر پالنپور در °٢٤ و ´١٠ عرض‌ شمالی‌ و °٧٢ و ´٢٦ طول‌ شرقی‌، میان‌ تپه‌ماهورها واقع‌ است («اطلس‌... »، ١٣١، فهرست‌؛ «فرهنگ‌ سلطنتی‌»، همانجا). این‌ شهر دارای‌ آب‌ و هوایی‌ خشك‌ و گرم‌ است‌ و رودخانۀ بناس‌ از كنار آن‌ می‌گذرد. پالنپور از مراكز بازرگانی‌ و فرآوری‌ محصولات‌ كشاورزی‌ است‌ و در گذشته‌ شكارگاههای‌ یوزپلنگ‌ آن‌ شهرت‌ داشته‌ است‌ (گجراتی‌، ١ / ١٢٥؛ بریتانیكا، IX / ٧٣).
جمعیت‌ این‌ شهر كه‌ در اواخر سدۀ ١٣ق‌ / ١٩م‌، ١٧هزار تن‌ بود، در ١٩٨١م‌ به‌ حدود ٦١ هزار تن‌ و در ١٣٨٣ش‌ / ٢٠٠٤م‌ به‌ حدود ١١٧ هزار تن‌ رسیده‌ است‌. یكی‌ از دلایل‌ افزایش‌ جمعیت‌ این‌ شهر را می‌توان‌ موقعیت‌ تجارتی‌ آن‌ دانست‌ (ركلو، VIII / ٢٧٦؛ بریتانیكا، همانجا؛ «فرهنگ‌ جهانی‌»).
پیشینۀ تاریخی‌: دیرینگی‌ این‌ شهر به‌ سدۀ ٢ق‌ / ٨م‌ باز می‌گردد. بنا به‌ روایتی‌ این‌ شهر محل‌ پرورش «ونراجا» بنیان‌گذار سلسلۀ «چاوده‌» در «آنهیلواده‌» بوده‌ است‌. در سدۀ ١٣م‌ این‌ شهر با نام «پرهلادن‌ پاتن‌» مركز دولت‌ پرهلادن‌ دِئو بوده‌ است‌. پس‌ از آن‌، شهر یك‌ دورۀ فترت‌ را پشت‌ سر گذاشت‌، تا آنكه‌ در سدۀ ٨ق‌ / ١٤م‌ در دورۀ چوهانها شهر رونق‌ خود را بازیافت («فرهنگ‌ سلطنتی‌» ٣٥٤-٣٥٥، XIX / ٣٤٨؛ «اپالنپور،حمدآباد»).
در اواخر سدۀ ١٠ق‌ / ١٦م‌ پالنپور و دیسا به‌ تصرف‌ لوهانیهای‌ افغانی‌ تبار درآمد كه‌ بعدها به‌ جالوریها (جهالوری‌) معروف‌ شدند. در زمان‌ حكومت‌ غزنی‌خان‌ جالور كه‌ در ١٥٨٩-١٥٩٠م‌ از جانب‌ اكبر شاه‌ دیوان‌ لاهور را داشت‌، برادر وی‌، ملك‌ فیروزخان‌ پالنپور و دیسا را تسخیر كرد و شهر پالنپور را مركز حكومت‌ خود قرار دارد («فرهنگ‌ سلطنتی‌»، XIX, ٣٥٣) و در ١٠٠٦ق‌ / ١٥٩٧ م‌ عنوان «دیوان‌» از اكبرشاه‌ (حك‌ ٩٦٣-١٠١٤ ق‌ / ١٥٥٦-١٦٠٥م‌) دریافت‌ كرد. در ١٠٩٣ق‌ / ١٦٨٢م‌ اورنگ‌ زیب‌ جالور و ساچر را بر قلمرو آنان‌ افزود، اما در ١١١٠ق‌ / ١٦٩٨م‌ دو ناحیۀ اخیر از دیوان‌ پالنپور جدا شد («مجموعه‌...»، VI / ٩٦).
روابط بریتانیا با دولت‌ پالنپور از ١٢٢٤ ق‌ / ١٨٠٩ م‌ آغاز گردید. در این‌ سال‌ پرداخت‌ مالیات‌ به‌ دولت‌ گائكوار به‌ وساطت‌ بریتانیا بر دولت‌ پالنپور تحمیل‌ شد (همانجا؛ «فرهنگ‌ سلطنتی‌»، XIX / ٣٤٧؛ EI٢). در ١٢٢٧ق‌ / ١٨١٢م‌ ملك‌ فیروزخان‌، فرمانروای‌ ایالت‌ پالنپور در نبرد با گروهی‌ از «جامه‌ داران‌» سند كشته‌ شد و پسر او، فتح‌ خان‌ نیز كه‌ خردسال‌ بود، در این‌ نبرد به‌ اسارت‌ درآمد و عموی‌ او شمشیرخان‌ حاكم‌ سابق‌ دیسا كه‌ فیروزخان‌ در ١٧٩٤م‌ او را از كار بركنار كرده‌ بود، با حمایت‌ جامه‌ داران‌ سند به‌ جای‌ فیروزخان‌ بر مسند قدرت‌ نشست‌. اما فتح‌ خان‌ به‌ كمك‌ دولتهای‌ بریتانیا و گائكوار به‌ سرپرستی‌ عمویش‌ شمشیرخان‌ جانشین‌ پدر شد(«مجموعه‌»، همانجا). به‌سبب‌ رفتارهای‌ نامناسب‌ شمشیرخان‌، فتح‌ خان‌ در ١٢٣١ ق‌ / ١٨١٦ م‌ از دولت‌ انگلستان‌ درخواست‌ مداخله‌ كرد و سرانجام‌ مقرر شد مأموری‌ از گائكوار تحت‌ نظارت‌ انگلستان‌ بر دیوان‌ پالنپور سرپرستی‌ كند و در ازای‌ آن‌، دیوان‌ پالنپور، هر ساله‌ ٢٥٠ سواره‌ نظام‌ و ١٠٠ پیاده‌ نظام‌ به‌ گائكوار تحویل‌ دهد. این‌ پیمان‌ در ١٢٦٤ ق‌ / ١٨٤٨ م‌ لغو گردید (همانجا). فتح‌ خان‌ در ١٨٥٤م‌ درگذشت‌ و پسرش‌ زروارخان‌بر جای‌ اونشست‌.شِرمحمدخان‌ جانشین‌ زروارخان‌ در ١٨٧٩م‌ با عبور راه‌ آهن‌ راجپوت‌ از خاك‌ خود موافقت‌ كرد و به‌ موجب‌ آن‌، تسلط بر بخشی‌ از سرزمینهای‌ تحت‌ فرمان‌ خود را از دست‌ داد (همان‌، VI / ٩٦-٩٧).
ایالت‌ پالنپور در ١٨٩٦-١٨٩٧م‌ دچار طاعون‌ شد و صدمات‌ بسیار بر آن‌ وارد آمد («فرهنگ‌ سلطنتی‌»، همانجا). در ١٣٢٨ق‌ / ١٩١٠م‌ فرمانروای‌ پالنپور عنوان‌ نواب‌ را دریافت‌ كرد و تا ١٣٢٦ش‌ / ١٩٤٧م‌ كه‌ ایالتهای‌ نواب‌ نشین‌ در اتحادیۀ هند ادغام‌ شدند، پالنپور به‌ دست‌ فرمانروایان‌ جالوری‌ اداره‌ می‌شد (EI٢).

مآخذ

گجراتی‌، علی‌محمد، مرآة احمدی‌، بمبئی‌، ١٣٠٦ق‌؛
نیز:

Britannica, micropaedia, ١٩٨٩;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Delhi, ١٩٨٣;
EI٢;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٣;
«Palanpur, Ahmedabad», www. ahmedabad.com / travel / cities / pameh._htm;
X Palanpur, Jain Heritage ...», www.Jainheritagecentres.com / gujarat / palanpur.htm;
Reclus, E., Nouvelle géographie universlle, Paris, ١٨٨٥;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer. com / d / d _ in _ gj. htm.

پرویز امین‌