اِلازیق، یا الازیغ، معمورة العزیز سابق، شهر و مركز استانی به همین نام واقع در حوضۀ علیای رود فرات در آناتولی شرقی (تركیه) كه در جایگاه ویرانه‌های شهر قدیمی خرپوت یا خرت پرت شكل گرفته، و توسعه پیدا كرده است.

موقعیت جغرافیایی

استان الازیق میان °٤٠ و ´٢١ تا °٣٨ و ´٣٠ طول شرقی و °٣٨ و ´١٧ تا °٣٩ و ´١١ عرض شمالی واقع شده، و از مشرق به استان بین گول، از مغرب به مالاتیا (ملاطیه)، از شمال به تونجه‌لی، از شمال غربی به استان ارزنجان و از جنوب به دیاربكر محدود است. مساحت آن ١٥١‘٩ كمـ٢ و ارتفاع مركز استان از سطح دریا ٠٢٠‘١متر است (YA, IV / ٢٤٧٤-٢٤٧٧).
شهرها و بخشهای تابع آن اینهاست: اكین یا اغین، باسكیل، كاراكوچان (قاراقوچان)، كِبان، مادن، پالو و سیوْریجه (همانجا). این استان منطقه‌ای است كوهستانی و ٨٤٪ اراضی آن را كوهها و فلاتها دربرگرفته‌اند. مهم‌ترین كوههای آن عبارتند از: بخشی از جبهۀ جنوب شرقی رشته كوههای توروس، آق داغ، قره عمر، ماستار و بولوتلو قره داغ، كه آق داغ با ارتفاع ٦٢٠‘٢ متر بلندترین آنهاست. جلگه‌های آن نیز اولواوا و مزرعه نام دارند كه شهر الازیق در آن واقع شده است. دو رود مهم دجله و فرات در این استان جریان دارند و همچنین رودخانه‌های مراد و قره‌سو كه از شعبات مهم فرات در این استان هستند، در نزدیكی كبان به هم می‌پیوندند. از سایر رودخانه‌ها، پِری چای و مونزور را می‌توان نام برد («دائرةالمعارف جدید ... »، II / ٧٨٢؛ YA، همانجا). بزرگ‌ترین دریاچۀ شیرین آناتولی شرقی با وسعت ٨٦ كم‌٢ به نام خزر (هازار) (سامی، ٦ / ٤٣٣١؛ «دائرةالمعارف جدید»، همانجا) در این استان واقع است كه به نوشتۀ سامی (همانجا) در آن انواع ماهی، صدف و سمور آبی صید می‌شود. همچنین دریاچۀ سد كبان نیز در ٤٥ كیلومتری الازیق با ٦٨ هزار هكتار وسعت، و ظرفیت تولید ٠٠٠‘٨٧١‘٥ كیلو وات ساعت برق در این استان واقع است (EI٢, VI / ٣٤٢). آب و هوای این ناحیه در تابستانها گرم و خشك و زمستانها سرد است. میزان متوسط بارش سالانه ٤٢٨ میلی‌متر گزارش شده است ( میدان لاروس، IV / ١٥٣؛ «دائرةالمعارف جدید»، همانجا).

جمعیت

در سرشماری عمومی سال ١٩٩٠م / ١٣٦٩ش جمعیت استان الازیق ٢٢٥‘٤٩٨ نفر بوده كه از این عده، ٧٩٠‘٢٧٢ نفر در شهرها و بخشها و ٤٣٥‘٢٢٥ نفر در روستاها و دهستانها زندگی می‌كرده است. جمعیت شهر الازیق، مركز استان، ٦٠٣‘٢٠٤ نفر است كه با توجه به سرشماری سال ١٩٨٥ م / ١٣٦٤ ش كه شمار جمعیت آن ٢٩٦‘١٨٢ نفر گزارش شده است، حدود ١٦٪ افزایش نشان می‌دهد («آمار ... »، ٢٧). این شهر از نظر جمعیت بیستمین شهر و چهل و یكمین استان تركیه است (همان، ٧).

سبب نام‌گذاری

نام الازیق به سدۀ ١٣ق / ١٩م باز می‌گردد. هنگامی كه شهر باستانی خرپوت (خرتبرت) كه در مآخذ بیزانسی زیاتا كاستلوم (EI٢, VI / ٣٤١) و در مآخذ عربی حصن زیاد و خرتبرت (همانجا؛ سامی، ٣ / ٢٠٣٢) و در منابع عثمانی خرپوت یا خرپورت نامیده می‌شد (همانجاها)، موقعیت و اهمیت خود را به عنوان شهری مرزی از دست داد، هستۀ اولیۀ شهر جدید در محلی نزدیك قلعۀ خرپوت كه مزرعه، به مفهوم زمین زراعتی، نامیده می‌شد، تشكیل گردید. برخی نام مزرعه را مشتق از مزارای یونانی می‌دانند كه بطلمیوس به آن اشاره كرده است (EI٢، همانجا). اقامتگاه والیان نیز به محل جدید منتقل شد و به تدریج شهر جدید كه هنوز مزرعه نامیده می‌شد، توسعه پیدا كرد و در ١٢٧٩ ق / ١٨٦٢م به روزگار سلطنت سلطان عبدالعزیز به پیشنهاد اسماعیل پاشا حاكم جدید آنجا، نام شهر به «معمورة العزیز» تغییر یافت (همان، VI / ٣٤١-٣٤٢؛ سامی، ٦ / ٤٣٣٠) و به تدریج در گویش رایج مردم نام آن به «عزیز» و «العزیز» تبدیل شد (IA, IV / ٢٢١-٢٢٢؛ EI٢، همانجا) و سرانجام بعد از اعلان جمهوریت، در ١٩٣٧م / ١٣١٦ ش نام آن به الازیك و سپس الازیق تغییر یافت و هم اكنون نیز به این نام معروف است (همانجاها؛ «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٥٥٣).

پیشینۀ تاریخی

منطقه‌ای كه شهر الازیق از ١٢٥٠ ق / ١٨٣٤ م در آنجا شكل گرفته، یكی از كهن‌ترین نواحی مسكون در شبه جزیرۀ آناتولی است. از ٢٣٠٠ ق‌م تا ٩٢١ ق / ١٥١٥ م كه این ناحیه در قلمرو حاكمیت امپراتوری عثمانی قرار گرفت، حكومتهای مختلف با تمدنها و شیوه‌های گوناگون در آنجا فرمان راندند كه اكد، حتی، اورارتو، آشور، پارسها (YA, IV / ٢٥٠٩)، سلوكیها (جانشینان اسكندر) (دیاكونوف، ١٨)، خاندان ارمنی تیگران (اومار، II / ١٧١-١٧٢)، پارتها (دیاكونوف، ٥٨)، ساسانیان، مسلمانها و بیزانسیها از آن جمله‌اند (YA، همانجا؛ «دائرةالمعارف جدید»، II / ٧٨٤). با پیروزی تركها بر رومیان در نبرد ملازگرد در ٤٦٣ ق / ١٠٧١ م، منطقه به تصرف اقوام ترك تحت فرماندهی سلجوقیان درآمد. سلاجقه ادارۀ این ناحیه را به یكی از امیران خود به نام چوبوك سپردند (توران، ١٥٩). پس از آن شاخه‌ای از خاندان ارتق به ریاست عمادالدین ابوبكر بن قرا ارسلان خرپوت را مركز حكومت خود قرار داد. این شاخه از خاندان ارتق از ٥٨١ تـا ٦٣١ ق / ١١٨٥ تا ١٢٣٤ م (لین پول، ٢ / ٣٠٢؛ نیز نك‌ : زامباور، ٣٤٤، كه پایان حكومت آنان را ٦٦٠ ق / ١٢٦٢ م نوشته است) بر این خطه فرمان راندند (نیز نك‌ : ه‌ د، ١ / ٥٦٧). آنگاه نوبت به خاندان ذوالقدر رسید (اوزون چارشیلی، ١٦٩ به بعد). سپس در قلمرو تركمانان آق قویونلو قرار گرفت (ابوبكر طهرانی، جم‌ ؛ اوزون چارشیلی، I / ٨٨) و اوزون حسن گه‌گاه در خرپوت اقامت می‌كرد (هینتس، ٧٨)؛ پس از آن به تصرف دولت صفویه درآمد و با جنگ چالدران در ٩٢٠ ق / ١٥١٤ م و پیروزی عثمانیها، ناحیۀ دیاربكر كه الازیق امروزی نیز جزئی از آن ایالت بود، به دست سلطان سلیم افتاد (YA, IV / ٢٤٩٨). در زمان سلطان سلیمان قانونی و شاه طهماسب صفوی و در جریان جنگهای چندین سالۀ دو دولت، الازیق محل تجمع نیروهای عثمانی بود (همانجا). همچنین در دوران سلطان مراد چهارم و لشكركشی وی به ایران و بغداد، این شهر و قلعۀ آن از اهمیت خاصی برخوردار بود؛ به ویژه با احداث جادۀ استانبول ـ بغداد از طریق الازیق و ساخته شدن كاروانسراها و پلها كه به دستور او انجام یافت، بر اهمیت آنجا افزوده شد. در جریان شورش ینی چریها در سدۀ ١٢ق / ١٨م مردم الازیق و اطراف آن مورد ایذاء و آزار ینی‌چریها واقع شدند (همانجا).
شهر الازیق در طول سدۀ ١٣ق / ١٩م رو به توسعه نهاد و پس از آنكه قلعۀ خرپوت و اطراف آن موقعیت خود را از دست داد، گسترش، و توسعۀ شهر جدید سرعت بیشتری یافت. در ١٢٥٠ق / ١٨٣٤ م در زمان سلطان محمود دوم، رشید محمد پاشا مأمور اجرای اصلاحات و تنفیذ قدرت دولت در آناتولی شرقی شد. وی مركز فرماندهی خود را در ناحیۀ جدید مزرعه ــ كه به سبب اقامت بیكها و بزرگ مالكان محلی در آن نواحی به مزرعۀ آغاوات معروف بود ــ قرار داد و به ساختن پادگان و بیمارستان و سایر مراكز اداری همت گماشت (IA, IV / ٢٢١-٢٢٢؛ EI٢, VI / ٣٤١-٣٤٢) و به این ترتیب به توسعۀ شهر جدید اقدام نمود. با توجه به مندرجات نظامنامۀ ایالتی در ١٢٨٤ ق / ١٨٦٧م الازیق و بخشهای تابع آن: خرپوت، عربگیر، ملاتیا (ملاطیه) و حصن منصور، جزئی از ایالت دیاربكر بودند (سامی، ٦ / ٤٣٣٣؛ «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٥٥٢)، اما در ١٢٨٨ ق / ١٨٧١ م از دیاربكر جدا، و به صورت شهرستانی مستقل اداره شد و پس از مدتی در ١٢٩٤ ق / ١٨٧٧ م استان مستقلی گردید (همانجا). الازیق در سدۀ ١٣ ق / ١٩ م یكی از مراكز فرهنگی شرق تركیه محسوب می‌شد.
شهر جدید الازیق در ناحیه‌ای ساخته شده بود كه اقوام مختلف در آنجا زندگی می‌كردند؛ به همین سبب اِعمال حاكمیت دولت گه‌گاه با مشكلاتی مواجه می‌شد. پابه‌پای اصلاحات و تنظیمات، عشایر منطقه نیز به اطاعت دولت مركزی در آمدند و زمین‌داران ارمنی و رؤسای عشایر به پرداخت مالیات موظف شدند. ارامنه كه مجبور بودند هم به دولت و هم به قدرتمندان منطقه مالیات بپردازند، به مخالفت با دولت پرداختند و در ١٣١٣ ق / ١٨٩٥ م با كمك روسها به منظور تأسیس دولت مستقل ارمنی قیام كردند كه با ناكامی مواجه شدند (YA، همانجا؛ «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٥٥١). در طول جنگ جهانی اول نیز بار دیگر برخورد میان ارامنه و مسلمانان شدت گرفت و دولت برای برقراری آرامش، ارامنه را از آنجا كوچ داد (YA، همانجا؛ «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٥٥٢).
پس از برقراری حكومت جمهوری در ١٩٢٣م / ١٣٠٢ش الازیق به سرعت توسعه یافت. ایجاد سدكبان مهم‌ترین عامل توسعۀ شهر است (EI٢، همانجا).
كشاورزی مهم‌ترین منبع درآمد مردم این استان است. تولیدات كشاورزی مانند غلات، حبوبات، گیاهان صنعتی، پرورش كرم ابریشم و صنایع محلی دارای اهمیت است («دائرةالمعارف جدید»، II / ٧٨٣؛ سامی، ٦ / ٤٣٣٢). صنایع سیمان، روغن‌كشی، نساجی و غذایی نیز رواج دارد («دائرةالمعارف دیانت»، X / ٥٥٣). در سالهای اخیر فعالیت آموزشی رو به توسعه نهاده است. دانشگاه فرات با ٦ دانشكده و ٥ مدرسۀ عالی و ٣ انستیتو به فعالیت مشغول است (همان، X / ٥٥٤).

آثار تاریخی

از آنجا كه الازیق شهر نسبتاً جدیدی است، بنابراین آثار تاریخی اندك برجا ماندۀ آن به شهر خرپوت مربوط می‌شود كه قلعۀ خرپوت مربوط به دورۀ اورارتو از آن جمله است؛ همچنین اولوجامع (مسجد اعظم) از دورۀ ارتقیان و مسجد سارا خاتون از روزگار آق‌قویونلوها از اهم ابنیۀ تاریخی این شهر هستند («دائرةالمعارف جدید»،II / ٧٨٤؛ «دائرۀالمعارف دیانت»، X / ٥٥٤).

مآخذ: ابوبكر طهرانی، دیار بكریه، به كوشش نجاتی لوغال و فاروق سومر، آنكارا، ١٩٦٢ م؛ دیاكونوف، م. م.، اشكانیان، ترجمۀ كریم كشاورز، تهران، ١٣٥١ ش؛ زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاكمة، ترجمۀ زكی محمد حسن و حسن احمد محمود، بیروت، ١٩٨٠ م؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣١٦ ق؛ لین پول، استانلی و دیگران، تاریخ دولتهای اسلامی و خاندانهای حكومتگر، ترجمۀ صادق سجادی، تهران، ١٣٧٠ ش؛ هینتس، والتر، تشكیل دولت ملی در ایران، ترجمۀ كیكاووس جهانداری، تهران، ١٣٦١ ش؛ نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١; EI٢; IA; Meydan-Larousse, Istanbul, ١٩٨٧; Turan, O., Selçuklar tarihi ... , Istanbul, ١٩٦٩; Türkiye dianet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٤; Umar, B., Türkiye halkının ilkçağ tarihi, Istanbul ١٩٨٤; Uzunçarşılı, İ. H, Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٨٩; YA; Yeni Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
علی‌اكبر دیانت