تُغُزْغُز، نام اتحادیـه‌ای از طایفه‌های نه‌گانـۀ قوم اغـوز. تغز (تُقّوز = نه‌) + غز (اُغُوز)، به‌معنای‌ نُه‌ اغوز است (نک‌ ‌: ه‌ د، اغوز؛ کلاوسن، ٤٧٤). اینان در حدود سدۀ ٢ق/ ٨م در شمال‌ سرزمین‌ توركوها (گوك‌ تركها) در مغولستان‌ می‌زیستند. اتحادیه‌های‌ دیگری‌ از طایفه‌های‌ اغوز در آن‌ دوران‌ به‌ نام‌ اوچ‌ اغوز (٣ اغوز) و آلتی اغوز (٦ اغوز) و سكیز اغوز (٨‌ اغوز) نیز وجود داشته‌ است‌ (اُرکون‌،I/ ٦٤, ١٦٨, ١٨٢, III/ ٦١ ).
در سنگ‌نبشته‌های تركی از تقوز اغوز چندین‌بار یاد شده است،‌ از جمله‌: در سنگ‌نبشتۀ كول‌ تگین، خاقان‌ توركوها، سران‌ و مردم‌ اغوز مورد خطاب‌ قرار گرفته‌اند (همو، I/ ٢٢) و در جای دیگر از بازقاغان‌، سركردۀ آنان‌ به‌ مثابۀ دشمن‌ یاد شده‌ است‌ (همو‌، I/ ٣٤) و نیز وی آنان‌ را قوم‌ خود دانسته‌ است‌ (همو‌، I/ ٤٨).
بیگله‌ خاقان‌ دیگر توركوها از «بیگها و قوم‌ نامی» اغوز یاد كرده‌ (همو‌، I/ ٥٨)، و آنان‌ را قوم‌ خود خوانده‌ است كه‌ به‌ سبب‌ آشفتگی روزگار و نیز‌ حسدورزی‌، با وی دشمن‌ شده‌اند و او ٤ بار با آنان‌ جنگیده‌ است‌ (همو، I/ ٦٢) و نیز از مهاجرت‌ آنان‌ به‌ چین‌ و بازگشتنشان‌ سخن‌ رانده‌ است‌ (همو‌، I/ ٦٤).
تونیوقوق وزیر و كارگزار توركوها نیز در سنگ‌نبشتۀ خود از كوشش‌ تقوز اغوزها به‌ بستن‌ پیمان‌ با چینیان‌ در جنوب‌ و ختاییان‌ در شرق‌، برضد‌ توركوها و لشكركشی خود به‌ سوی آنان،‌ پیش‌ از انعقاد چنان‌ پیمانی سخن‌ گفته‌ است‌ (همو، I/ ١٠٢)، و در سنگ‌نبشتۀ دیگری منسوب‌ به‌ یكی از امیران‌ توركو، تقوز اغوزها دشمن‌ خوانده‌ شده‌اند (همو، I/ ١٢٨).
در سنگ‌نبشتۀ ایهه هوشوتو، كولی‌چور رئیس‌ قبیلۀ تاردوش‌مدعی ٧‌ بار جنگ‌ با تقوز اغوزها شده‌ است‌ (همو‌، I/ ١٣٨). در سنگ‌نبشتۀ شینه‌ اوسون كه‌ منسوب‌ به‌ بیگله‌ خاقان‌ اویغور است‌، از تقوز اغوزان‌ به‌ عنوان‌ قبیله‌ای تابع‌ یاد شده‌، و در همان‌ سنگ‌نبشته‌ از دشمنی بیگهای تقوز اغوز سخن‌ رفته‌ است‌ (همو‌، I/ ١٦٤, ١٧٢).
با‌ آنكه‌ وجود اتحادیه‌ای به‌ نام‌ تقوز اغوز در برابر آنچه‌ گفته شد، محرز است‌، اما در همۀ منابع‌ اسلامی اعم‌ از عربی و فارسی هر جا كه‌ از تغزغز سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌، منظور قوم‌ اویغور بوده‌ است‌ كه‌ در سدۀ ٣ق/ ٩م‌ توركوها را بركنار كردند و خود قدرت‌ را بر دست‌ گرفتند (نک‌ ‌: ه‌ د، اویغور).

مآخذ

Clauson, G., An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, ١٩٧٢; Orkun, H.N., Eski Türk yazıtları, Ankara, ١٩٨٦.
مصطفى موسوی‌